काठमाडौं । नेपालको पुँजीबजारले हालसम्म धेरै उतारचढावहरू र समस्याहरू भोगेको छ । विगत लामो समयदेखि बजारमा विकासको प्रयास भइरहँदा पनि पुँजीबजारमा रहेका केही संरचनागत र संस्थागत समस्याहरू अझै समाधान हुन सकेका छैनन् । यसमा धेरै समस्या र चुनौतीहरू रहेका छन् । त्यसमध्येको एउटा प्रमुख चुनौती भनेको नेपालको पुँजीबजारमा लगानीकर्ताहरूको विश्वास घट्नु हो । सेयरबजारमा लगानी गर्ने क्रममा धेरै लगानीकर्ताहरूले घाटा मात्र भोगेका छन्, जसले गर्दा बजारप्रति उनीहरूको विश्वास घटेको छ । अचम्मको कुरा भनेको, बजारको लचिलोपन र जोखिमको मूल्याङ्कन गर्न नसक्दा ठूलो संख्यामा लगानीकर्ताहरूलाई नोक्सान भएको छ ।
पुँजीबजारको लागि दोस्रो ठूलो चुनौती भनेको पुँजीको अभाव हो । नेपालको पुँजीबजारमा पुँजीको ठूलो अभाव छ । यद्यपि बैंक र अन्य वित्तीय संस्थाहरूले केही हदसम्म पुँजीको आपूर्ति गर्छन्, तर अझै पनि यसको कमी छ। यद्यपि कर्पोरेट क्षेत्रका लागि पुँजी जुटाउनका लागि थुप्रै प्रयासहरू गरिएका छन्, तर स्थिर र दीर्घकालीन लगानीकर्ताहरूको अभावका कारण बजारमा समस्या देखा परेको छ । नेपालको पुँजीबजारको प्राविधिक संरचना पनि पूर्णरूपमा विकसित भएको छैन । अनलाइन ट्रेडिङको सिस्टम कागजी कामकाजी प्रक्रियाहरूको कारण सेवानिवृत्त र नष्ट भइरहेको छ । अझै पनि धेरै लगानीकर्ताहरूले पुरानो ट्रेडिङ प्रणालीमा निर्भर गरिरहेका छन्, जसले गर्दा बजारमा असुविधा र ढिलाइको समस्या उत्पन्न भएको छ । पुँजीबजारमा नीतिगत र कानुनी व्यवस्था कमजोर छ । कम्पनीहरूको वित्तीय पारदर्शिता र लेखा परीक्षण प्रणाली कमजोर छन्, जसका कारण ठगी र अनियमितताहरू बढेका छन् । पुँजीबजारका नियम र कानुनहरू कडा र स्पष्ट हुनु आवश्यक छ, जसले लगानीकर्ताहरूलाई सुरक्षा दिन्छ ।
नेपालको पुँजीबजारका बारेमा अधिकांश जनतामा सही जानकारी र शिक्षा अभाव छ । अधिकांश नेपाली लगानीकर्ताहरू पुँजीबजारका कार्यप्रणाली, जोखिम र अवसरहरूका बारेमा जानकार छैनन् । यसले गर्दा असल निर्णय लिन कठिनाई हुन्छ र बजारमा अनावश्यक उतारचढाव देखिन्छ । नेपालको पुँजीबजारमा सस्तो र सुलभ लगानी साधनहरूको अभाव छ । यसका कारण मध्यमवर्गीय र निम्नवर्गीय व्यक्तिहरूलाई पुँजीबजारमा लगानी गर्न कठिनाइ हुन्छ । स्टक एक्सचेन्ज र अन्य पुँजीबजारका उपकरणहरूको मूल्य उँचो भएकाले सामान्य जनताले यसमा लगानी गर्न असमर्थ हुन्छन् ।
नेपालको पुँजीबजारमा अल्पकालिक र दीर्घकालिक विकास योजनाको अभाव एक ठूलो समस्या हो । वित्तीय रणनीतिहरू प्रायः छोटो अवधिको नाफामा केन्द्रित छन्, जसले गर्दा दीर्घकालिक बजार स्थिरता र वृद्धिमा बाधा पु¥याउँछ । यसको परिणामस्वरूप, बजारको विकासमा असन्तुलन उत्पन्न हुन्छ र बजारले भविष्यका दीर्घकालिक चुनौतीहरूको सामना गर्न कठिनाइ महसुस गर्दछ । नेपालको पुँजीबजारलाई दीर्घकालिक दृष्टिकोणबाट अझ ठोस र योजनाबद्ध ढङ्गले विकास गर्न आवश्यक छ । सरकारले वित्तीय रणनीतिहरूमा स्पष्टता र दीर्घकालिक दृष्टिकोणलाई प्राथमिकता दिनु पर्छ, जसले गर्दा देशका पुँजीबजारका गतिविधिहरू स्थिर र विश्वसनीय बन्न सक्छ । पुँजीबजारमा धेरैजसो स्टकहरू र ट्रेडिङ गतिविधिहरू अनियन्त्रित देखिन्छ । लगानीकर्ताहरूका लागि जोखिम मूल्याङ्कन गर्ने प्रणाली अझै प्रस्ट र सुरक्षित छैन । थुप्रै व्यापारीहरू र संस्थाहरूले सेयरहरूको मूल्यमा बेतरतीब ढङ्गले हेरफेर गर्छन्, जसले बजारमा ठूलो उतारचढाव ल्याउँछ । यसका कारण नयाँ लगानीकर्ताहरूले बजारमा विश्वास गुमाउँछन् र यसले पुँजीबजारको दीर्घकालिक स्थिरतालाई खतरामा पार्छ । स्मार्ट ट्रेडिङ प्रणाली र जोखिम व्यवस्थापन उपायहरू लागू गर्नेसँगै, जोखिम मूल्याङ्कन प्रणालीलाई सशक्त र सुरक्षित बनाउनु आवश्यक छ । यसको लागि, नियामक निकायहरूले अनलाइन ट्रेडिङको निगरानी र कडाइ गर्नुपर्नेछ ।
पुँजीबजारमा एक अन्य महत्वपूर्ण समस्या भनेको खराब सूचना प्रवाह हो । बजारका सबै कर्ताहरू (कम्पनीहरू, निवेशक, र नियामक निकायहरू)बीच सही र समयमै सूचना प्रवाह हुनुपर्छ । यदि लगानीकर्ताहरूलाई सही समयमै बजारको अवस्था वा कम्पनीहरूको स्थितिबारे जानकारी प्राप्त हुँदैन भने, उनीहरूलाई सही निर्णय लिन गाह्रो हुन्छ । यसले पुँजीबजारमा निर्णय प्रक्रिया ढिलो र अनिश्चित बनाउँछ । यसको समाधानको रूपमा, कम्पनीहरूले आफ्ना आर्थिक रिपोर्ट र अन्य महत्वपूर्ण जानकारीलाई पारदर्शिता र समयमै सार्वजनिक गर्नु पर्छ। साथै, नियामक निकायहरूले बजारमा हुने कुनै पनि महत्वपूर्ण परिवर्तन र घटनाको बारेमा लगानीकर्ताहरूलाई सजिलै जानकारी दिनुपर्छ । पुँजीबजारमा संस्थागत संरचनामा पनि कमजोरीहरू छन् । नेपालमा सेयरबजारको नियामक संस्था, अर्थात् ‘सुरक्षाका आयोग’, अझै पनि आफ्ना जिम्मेवारीहरूलाई प्रभावकारी ढङ्गले पूरा गर्न सक्षम भएको छैन । अनियमितता र मापदण्डको अभावका कारण, बजारका लागि स्पष्ट र कडा नियमहरू लागू गर्न गाह्रो भइरहेको छ । यसका कारण, संस्थागत संरचनामा सुधारको आवश्यकता छ जसले बजारमा नीतिगत स्थिरता र कानुनी आधारलाई मजबुत बनाउँछ । संसद् र सरकारलाई पुँजीबजारका लागि ठोस, मजबुत र व्यावसायिक संस्थागत संरचना तयार पार्नुपर्नेछ जसले कार्यकुशलता र पारदर्शितामा सुधार ल्याउनेछ ।
नेपालका धेरै कम्पनीहरूमा वित्तीय स्वच्छता र पारदर्शिता कमजोर रहेका छन् । यसको कारण, कम्पनीहरूको वित्तीय अवस्था सही ढङ्गले बुझ्न असम्भव हुन्छ । लगानीकर्ताहरूलाई सही जानकारीको अभाव हुँदा, उनीहरूले कम्पनीको सही विश्लेषणविना नै लगानी गर्न सक्छन्, जसले बजारमा जोखिम र अनिश्चितता बढाउँछ । विशेषगरी, स्टोक एक्सचेन्जमा सूचीबद्ध कम्पनीहरूको वित्तीय विवरणले सही जानकारी नदिनु एक गम्भीर समस्या हो । समाधानका लागि, कम्पनीहरूको लागि कडा लेखा परीक्षक र वित्तीय स्वच्छताको मापदण्डहरू लागू गर्नुपर्छ। साथै, नियामक निकायहरूले कम्पनीहरूको वार्षिक वित्तीय रिपोर्टहरूलाई पारदर्शी र प्रभावकारी ढङ्गले निरीक्षण गर्नुपर्नेछ । पुँजीबजारमा एक अर्को समस्या भनेको धेरै लगानीकर्ताहरूको ‘छोटो अवधिमा धेरै नाफा कमाउने’ प्रवृत्ति हो । यसले गर्दा बजारमा अनावश्यक उतारचढाव र जोखिमको स्तर बढ्छ । धेरै लगानीकर्ताहरू सेयरको मूल्यलाई मात्र ध्यानमा राखेर हतारमा ट्रेडिङ गर्छन्, जसले बजारमा स्थिरता ल्याउन गाह्रो बनाउँछ । यस प्रकारको प्रवृत्ति बजारमा केवल भाँचिएका आशाहरू र असुरक्षित लगानीको वातावरण सिर्जना गर्छ ।
पुँजीबजारमा विदेशी लगानीकर्ताको कम सहभागिता पनि एक महत्वपूर्ण समस्या हो । विदेशी लगानीकर्ताले बजारमा लगानी गर्ने क्रम धेरै कम रहेको छ, जसका कारण बजारमा पर्याप्त तरलता र दीर्घकालीन पुँजीको अभाव छ । विदेशी लगानीकर्ताहरूको आकर्षणको लागि नेपाल सरकारले विशेष आकर्षक नीति र कर छुटजस्ता पहलहरू अघि बढाउन आवश्यक छ । सेयरबजारमा एकअर्कासँग असमान वृद्धि र उतारचढाव भएको छ । केही कम्पनीहरूको सेयरमूल्य अप्रत्याशितरूपमा बढ्छ भने केहीका मूल्यहरू स्थिर रहन्छन् । यसले बजारमा असमानताका समस्या उत्पन्न गर्छ। खासगरी, नयाँ लगानीकर्ताहरूलाई के–कस्ता कम्पनीहरूमा लगानी गर्ने भन्ने निर्णयमा कठिनाइ हुन्छ, जसले गर्दा बजारको स्थिरता प्रभावित हुन्छ ।
नेपालको पुँजीबजार अहिले पनि अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा उत्तिकै प्रतिस्पर्धी र स्थिर छैन । नेपालका लगानीकर्ताहरूलाई अन्य विकसित बजार जस्तैः भारत, अमेरिका वा युरोपियन बजारमा उच्च प्रतिफल र अधिक सुरक्षा मिल्नेछन् । यसले गर्दा नेपालका लगानीकर्ताहरू यी बजारहरूमा लगानी गर्न रुचाउँछन्। यदि नेपालको बजारले राम्रो नीति, उच्च पारदर्शिता र लगानी सुरक्षाका धेरै अवसरहरू प्रदान गर्नसक्ने हो भने, यसले आफ्ना लगानीकर्ताहरूलाई आकर्षित गर्न सक्छ ।
यस्ता छन् समाधानका उपायहरू:
नेपालको पुँजीबजारमा रहेका समस्याहरूलाई समाधान गर्नका लागि केही प्रमुख उपायहरू अपनाउनु आवश्यक छ । पुँजीबजारको नियामक संरचनामा सुधार गर्न जरुरी छ । सबै वित्तीय गतिविधिहरूलाई ट्र्याक गर्ने प्रणालीलाई थप पारदर्शी र स्पष्ट बनाउन आवश्यक छ । शिक्षा र जनचेतना अभियानः पुँजीबजारमा लगानी गर्ने तरिका र यसको जोखिमका बारेमा जनतालाई शिक्षित गर्न विशेष कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नु आवश्यक छ ।
पुँजीबजारमा नयाँ प्राविधिक सुविधाहरू लागू गरेर, अनलाइन ट्रेडिङ र भुक्तानी प्रणालीलाई अझ सुविधाजनक बनाउनुपर्छ । नियमहरूको कडाइः नियामक निकायहरूले कम्पनीहरूमा अधिक पारदर्शिता र कानूनको पालना सुनिश्चित गर्न कठोर कदम चाल्नुपर्नेछ । पुँजीबजारमा देखिएको समस्या समाधानको लागि स्थिर पुँजी आपूर्ति हुनु आवस्यक रहेको छ । दीर्घकालीन लगानीकर्ताहरूको आकर्षणको लागि ठूला परियोजनाहरूमा समर्पित पुँजीको स्रोतहरू तयार गर्न जरुरी छ । नेपालको पुँजीबजारले समयसँगै ठूलो प्रगति गरेको छ, तर यसलाई अझ स्थिर र प्रभावकारी बनाउन दीर्घकालिक योजना आवश्यक छ । पुँजीबजारमा एक ठोस र स्थिर रणनीति अपनाउने क्रममा, लगानीकर्ताहरूलाई दीर्घकालिक लाभ र सुरक्षा दिने व्यवस्था गर्न महत्वपूर्ण छ। विशेषगरी, सरकार र नियामक निकायहरूले दीर्घकालिक योजना निर्माण गर्नुपर्छ जसले समग्र आर्थिक वृद्धिमा योगदान पुर्याउन सक्छ । त्यसका लागि, नेपाल सरकारले पुँजीबजारलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग जोड्ने प्रयास गर्न सक्दछ जसले विदेशी लगानी र प्रविधिसँगै आयातलाई बढावा दिन सक्छ ।
सरकारले पुँजीबजारमा स्थिरता ल्याउनका लागि दीर्घकालीन नीति बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ । यसको लागि पुँजीबजारसँग सम्बन्धित नीतिहरूलाई समायोजित गर्दै नियमितरूपमा अद्यावधिक गर्ने काम गर्नुपर्छ, जसले निवेशकर्ताहरूलाई नीतिको स्थिरता र स्पष्टता दिन्छ । पारदर्शिता र कारबाहीको कडाइः कम्पनीहरूले आफ्ना वित्तीय विवरणहरू र कामकाजी संरचनाहरूमा पूर्ण पारदर्शिता अपनाउनुपर्छ । बजारमा भएको अनियमितता र वित्तीय ठगीलाई रोक्न कडा कारबाही सुनिश्चित गर्नुपर्नेछ । साथै, नियामक संस्थाहरूले बजारमा असमान व्यवहार र लगानीकर्ताहरूको शोषण रोक्नका लागि नियमित निगरानी गर्न आवश्यक छ । पुँजीबजारमा अधिक प्रविधि र स्मार्ट उपायहरूको प्रयोग गर्नुपर्छ । डिजिटल प्लेटफर्ममा अधिक केन्द्रित भएर लगानीकर्ताहरूलाई सजिलो र पारदर्शी तरिकामा व्यापार गर्ने अवसर दिनु आवश्यक छ । यसका लागि, विभिन्न आधुनिक सफ्टवेयर र अटोमेटेड ट्रेडिङ सिस्टमहरू विकास गर्न पनि महत्वपूर्ण छ ।
पुँजीबजारमा नयाँ वित्तीय साधनहरूजस्तै म्युचुअल फन्ड, बाड, इटीएफजस्ता साधनहरूको प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ । यसले लगानीकर्ताहरूलाई विविधतापूर्ण लगानीका अवसरहरू उपलब्ध गराउन सक्दछ र जोखिम कम गर्न मद्दत पुर्याउन सक्छ । लगानीकर्ताहरूको सही निर्णयमा मद्दत गर्न सरकार र संस्थागत निकायहरूले नियमित सचेतना कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ । यसका लागि, विद्यालय, कलेज र अन्य शैक्षिक संस्थाहरूमा पनि पुँजीबजारका बारेमा शिक्षण सामग्री उपलब्ध गराउनु आवश्यक छ । सरकार र सरोकारवाला सबै निकायले सेयरबजार सुधारको लागि यी सबै कार्य गर्न सकेको खण्डमा मुलुकको पुँजीबजारको माध्यमद्वारा आर्थिक विकास र समृद्धि हासिल गर्न सक्छ ।
