काठमाडौं । जलवायु परिवर्तन आज विश्वव्यापीरूपमा सबैभन्दा ठूलो वातावरणीय चुनौतीको रूपमा देखापरेको छ । जसमा औद्योगिक क्रान्तिपछि वायुमण्डलमा हरितगृह ग्यासहरूको उत्सर्जनमा भएको तीव्र वृद्धिले पृथ्वीको औसत तापक्रम बढ्न थालेको छ । यसको प्रत्यक्ष असरस्वरूप विश्वभरि नै अप्रत्यासित मौसमी घटनाहरू, जस्तै अत्यधिक गर्मी, खडेरी, बाढी, हिमपहिरो र समुद्री सतहको वृद्धिजस्ता समस्याहरू देखापरिरहेका छन् । तसर्थ, नेपाल पनि जलवायु परिवर्तनको असरबाट अछुतो रहन सकेको छैन । वस्तुतः विश्वको औसत तापक्रमभन्दा धेरै तीव्र गतिमा यहाँको तापक्रम बढिरहेको विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन् । यसको प्रत्यक्ष प्रभाव यहाँको हिमनदीहरूमा परेको छ । जुन हिमालय क्षेत्रमा रहेका हिमनदीहरू तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन् । जसले गर्दा नदीहरूमा पानीको बहावमा परिवर्तन आएको छ । यसमा पनि वर्षाको ढाँचामा आएको परिवर्तनले खडेरी र बाढीजस्ता प्रकोपहरू बढाएको छ । जसलेगर्दा अप्रत्यासित वर्षा र तापक्रममा भएको वृद्धिका कारण कृषि उत्पादनमा कमी आएको छ भने जैविक विविधता पनि जोखिममा परेको छ ।
नेपालको भौगोलिक वातावरणलाई अवलोकन गर्ने हो भने अधिकांश भाग पर्वतहरूले ढाकेको छ । यी पर्वतहरू केवल प्राकृतिक सुन्दरताका प्रतीक मात्र नभएर यहाँको पर्यावरण, अर्थतन्त्र र संस्कृतिसँग पनि गहिरोरूपमा जोडिएका छन् । आज आएर जलवायु परिवर्तनको कारण नेपालका हिमनदीहरू चिन्ताजनकरूपमा पग्लिरहेका छन् । यसले गर्दा हिमनदीहरूबाट उत्पन्न हुने नदीहरूमा पानीको मात्रामा सुरुमा वृद्धि र पछि कमी आउने खतरा बढेको छ । यसले सिँचाइ, पिउने पानी र जलविद्युत् उत्पादनमा गम्भीर असर पार्नेछ । हिमतालहरू बन्ने क्रम बढेको छ र ती फुट्ने जोखिम पनि बढेको छ । जसले तल्लो तटीय क्षेत्रमा ठूलो जनधनको क्षति पुर्याउन सक्छ । त्यस्तैगरी जलवायु परिवर्तनका कारण देशका पर्वतीय क्षेत्रहरूमा अत्यधिक मौसमी घटनाहरूजस्तै भारी वर्षा, हिमपहिरो, पहिरो र खडेरीको आवृत्ति र तीव्रता बढेको छ । यी घटनाहरूले भौतिक पूर्वाधारहरूमा क्षति पुर्याउनुका साथै जनधनको क्षति पनि गराउँछन् । देशको पर्वतीय भू–भाग कमजोर हुने भएकाले पहिरोको जोखिम झनै बढेको छ । त्यसरी नै पर्वतीय क्षेत्रहरू जैविक विविधताको खानी मानिन्छन् । जलवायु परिवर्तनका कारण तापक्रममा भएको वृद्धि र वर्षाको ढाँचामा आएको परिवर्तनले यहाँ पाइने वनस्पति र जीवजन्तुको बासस्थानमा परिवर्तन आएको छ । यसमा पनि भन्ने नै हो भने धेरै प्रजातिहरू उच्चबस्ती र बसाइँ सर्ने क्रममा छन् भने केही लोप हुने खतरामा पुगेका छन् । यसले पर्वतीय पारिस्थितिक प्रणालीको सन्तुलनलाई नै खलबल्याएको छ । जसले गर्दा जलवायु परिवर्तनका कारण वर्षाको तीव्रता बढ्दा पर्वतीय क्षेत्रमा माटोको क्षयीकरणको समस्या बढेको छ । फलतः देशमा भएका वन विनाश र कमजोर भू–उपयोगका कारण यो समस्या झनै जटिल बनेको छ । देशमा रहेका उर्वर माटो बगेर जाँदा कृषि उत्पादनमा नकारात्मक असर पर्छ र खाद्य सुरक्षामा चुनौती थपिन्छ । जब हिमनदी पग्लिँदा सुरुमा नदीहरूमा पानीको बहाव बढ्छ तर दीर्घकालमा पानीको स्रोत सुक्ने खतरा हुन्छ । जसलेगर्दा वर्षाको अनियमितताले पनि पानीको उपलब्धतालाई अनिश्चित बनाउँछ । यसले पिउने पानी, सिँचाइ र अन्य दैनिक आवश्यकताका लागि पानीको अभाव सिर्जना गर्छ ।
सगरमाथालाई नेपालीमा ‘सागरको माथिल्लो शिखर’ भनिन्छ । यसको उचाइ ८,८४८.८६ मिटर (सन् २०२० को मापन) रहेको छ । तर यो संख्याले मात्र यसको महत्व व्यक्त गर्न सक्दैन । यसमा स्थानीय शेर्पा समुदायका लागि सगरमाथा पवित्र छ । उनीहरूको संस्कृति, धर्म र जीवनशैली यस हिमालसँग गाँसिएका छन् । यहाँको पारिस्थितिकी प्रणाली दुर्लभ वनस्पति र जीवजन्तु (जस्तैः हिमचितुवा, रक्त फूलहरू आदि) को घर पनि हो । तर यी सबै आज खतरामा छन् । नेपालका पर्वतीय क्षेत्रहरूमा जलवायु परिवर्तनले पारेको असरले यहाँ बसोबास गर्ने मानव समुदायको भविष्यमाथि गम्भीर खतरा निम्त्याएको छ । यसका केही प्रमुख जलवायु परिवर्तन र पर्वतीय क्षेत्रमा मानवताको भविष्यमाथि खतरा पक्षहरूलाई सबै क्षेत्र तथा समुदायहरूले गहनरूपमा सोच्ने बेला आएको छ । तसर्थ, सरकारले सगरमाथा क्षेत्रको संरक्षणका लागि कडा नीति र नियमहरू बनाउनुपर्छ र त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्नुपर्छ । जुन पर्वतारोहण अनुमति दिने प्रक्रियालाई व्यवस्थित गर्नुपर्छ र अनुभव नभएका आरोहीहरूलाई अनुमति दिन कडाइ गर्नुपर्छ । जबसम्म सगरमाथा क्षेत्रमा फोहोर व्यवस्थापनका लागि आधुनिक र दिगो प्रणालीको विकास हुन सक्दैन तबसम्म यस्तै स्थिति सिर्जना भइरहने छ । जसमा सो स्थानमा थुप्पिएका प्लास्टिकजन्य वस्तुहरूको प्रयोगलाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ र पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने सामग्रीलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । जसलेगर्दा जलवायु परिवर्तनको असरलाई कम गर्नका लागि राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा पहल गर्नुपर्छ । यसैक्रममा स्थानीय समुदाय सगरमाथा क्षेत्रको संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन् । उनीहरूलाई संरक्षणको महत्वबारे शिक्षित गर्नुपर्छ र संरक्षण कार्यमा सक्रियरूपमा सहभागी गराउनुपर्छ । जसमा भन्ने नै हो भने पर्यटनबाट प्राप्त हुने आम्दानीको केही हिस्सा संरक्षण कार्यमा लगानी गर्नुपर्छ । जसमा दिगो पर्यटनको विकासलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । जसलेगर्दा वातावरणलाई कम क्षति पुर्याउँछ । तथापि पर्वतारोहण व्यवसायीहरूले आफ्ना ग्राहकहरूलाई वातावरण संरक्षणका नियमहरूबारे जानकारी गराउनुपर्छ र त्यसको पालना गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ । यस्ता फोहोर व्यवस्थापनका लागि प्रभावकारी योजना बनाउनुपर्छ र त्यसलाई कडाइका साथ कार्यान्वयन गर्नुपर्छ । यसमा पनि आरोहीहरूले हिमालमा फोहोर नफाल्ने र वातावरणलाई स्वच्छ राख्ने जिम्मेवारीवहन गर्नुपर्छ । यी कुराहरूको पूर्वतयारी गरेको खण्डमा सकेसम्म कम वातावरणीय प्रभाव पार्ने सामग्रीको प्रयोग गर्नुपर्छ । जसलाई भन्ने नै हो भने सगरमाथा विश्वकै सम्पदा भएकाले यसको संरक्षणमा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ । अतः नेपाललाई वातावरणीय संरक्षण र फोहोर व्यवस्थापनका लागि आर्थिक र प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउनुपर्छ । जलवायु परिवर्तनको असरलाई कम गर्न विश्वव्यापीरूपमा पहल गर्नुपर्छ ।
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा सगरमाथा बचाउनु हामी सबैको दायित्व हो । मूलतः सगरमाथा केवल नेपालीहरूको मात्र नभएर सम्पूर्ण मानवजातिको सम्पदा पनि हो । यसले दक्षिण एसियाको दुई अर्बभन्दा बढी मानिसहरूको खानेपानीको आपूर्तिको स्रोत पनि यसै क्षेत्रबाट भएको सम्बन्धित क्षेत्रका विज्ञहरूको भनाइ रहेको पाइन्छ । यसलाई बचाउन सरकार, अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय, स्थानीय समाज र प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो भूमिका निभाउनुपर्छ । यदि हामीले अहिले नै नसोचेको कारणले गर्दा भोलिका अर्को पुस्ताले सगरमाथालाई इतिहासको पुस्तकहरूको पृष्ठहरूमा मात्र पढ्न र देख्नेछन् । यस कुरालाई बेलैमा सोचविचार गरी सम्पूर्ण मानवजातीहरूले बचाउनुपर्ने स्थिति खड्किएको छ । यसरी प्रकृति र संस्कृतिको यस अनमोल धरोहरलाई जोगाउन एकजुट हौ ।
नेपालको जलवायु परिवर्तन, विशेषगरी यसले पर्वतीय क्षेत्रमा पारेको गम्भीर असरले यहाँको प्रकृति र मानवताको भविष्यमाथि ठूलो चुनौती खडा गरेको छ । फलतः हिमनदीहरूको तीव्र पग्लन, अप्रत्याशित मौसमी घटनाहरू, जैविक विविधतामा ह्रास र पानीको स्रोतमा आएको परिवर्तनले पर्वतीय पर्यावरणलाई कमजोर बनाएको छ । यसको प्रत्यक्ष प्रभाव यहाँका मानिसहरूको जीविकोपार्जन, खाद्य सुरक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक जीवनमा परेको छ । यस जटिल परिस्थितिको सामना गर्न नेपालले न्यूनीकरण र अनुकूलन दुवै पक्षमा जोड दिनुपर्छ । यसको साथै नवीकरणीय ऊर्जाको विकास, वन संरक्षण, दिगो यातायात र ऊर्जा दक्षता जस्ता न्यूनीकरणका प्रयासहरूलाई तीव्रता दिनुपर्छ । त्यस्तै, दिगो कृषि प्रणाली, पानीको स्रोतको व्यवस्थापन, प्राकृतिक प्रकोपको पूर्वतयारी, जैविक विविधताको संरक्षण र समुदायमा आधारित अनुकूलनजस्ता उपायहरू अवलम्बन गरेर जलवायु परिवर्तनका अपरिहार्य असरहरूसँग जुध्न सक्ने क्षमता विकास गर्नुपर्छ । यस चुनौतीको सामना गर्न सरकार, स्थानीय समुदाय, नागरिक समाज, निजी क्षेत्र र अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय सबैको सक्रिय सहभागिता र सहकार्य आवश्यक छ । यस्तो किसिमको जल्दोबल्दो समस्यालाई समयमै प्रभावकारी कदम चाल्न सकेमा मात्र नेपालले आफ्नो अद्वितीय प्राकृतिक सम्पदा र यहाँ बसोबास गर्ने मानिसहरूको भविष्य सुरक्षित राख्न सक्नेछ । जलवायु परिवर्तनको यो संकटलाई अवसरमा बदल्दै दिगो विकासको मार्गमा अगाडि बढ्न नेपालले दृढ इच्छाशक्ति र समन्वित प्रयासको प्रदर्शन गर्नुपर्नेछ ।
