नेपालको सामाजिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक परिप्रेक्ष्यमा पछिल्ला केही वर्षमा ‘जेन–जी आन्दोलन’ को उदय भएको देखिन्छ । यो आन्दोलन विशेषतः नयाँ पुस्ताका युवाहरूको आवाज, चेतना र परिवर्तनको चाहनालाई प्रतिनिधित्व गर्ने प्रयास हो । अब प्रश्न उठ्छ– के यो आन्दोलन साँच्चै आवश्यक थियो ?
नेपालमा युवा पुस्ता सधैं परिवर्तनको प्रमुख चालक रहँदै आएको छ । चाहे त्यो २०४६ को जनआन्दोलन होस् वा २०६२/६३ को लोकतान्त्रिक आन्दोलन, युवाहरूले आफ्नो भूमिका मजबुतरूपमा निभाउँदै आएका छन् । तर जेन–जी पुस्ता अर्थात् सन् १९९७ देखि २०१२ को बीचमा जन्मिएका युवाहरूको अवस्था केही भिन्न छ । डिजिटल साक्षरता, सामाजिक सञ्जालमा पहुँच, विश्वव्यापी विचारको प्रभाव र स्थानीय व्यवस्थाप्रति असन्तुष्टि – यी सबैले गर्दा उनीहरूमा एक फरक चेतनाको विकास भएको छ ।
नेपालमा शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगार, महिला तथा लैङ्गिक समानता, जलवायु परिवर्तन, शासन प्रणालीजस्ता मुद्दामा दीर्घकालीन बेवास्ता हुँदै आएको छ । जेन–जी आन्दोलन यी सबै प्रश्नहरू उठाउने, जवाफ खोज्ने र समाधानको माग गर्ने एक प्लेटफर्म बनेको छ। यसले राज्यलाई जवाफदेही बनाउन, पुराना संरचनात्मक अन्यायलाई चुनौती दिन र जनतामा सचेतना फैलाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । तर, यस आन्दोलनसँग केही चुनौतीहरू पनि छन् – भावनात्मक आवेगमा भरिने, दीर्घकालीन रणनीतिक अभाव, एकताविहीनता, र कहिलेकाहीँ अपरिपक्वता देखिनु। तर पनि, यसले नेपाली समाजमा एउटा ‘डिस्कोर्स’ (विमर्श) ल्याएको छ, जुन प्रगतिशील समाज निर्माणका लागि अपरिहार्य मानिन्छ ।
नेपालजस्तो बहुजातीय, बहुभाषिक र सांस्कृतिक विविधताले भरिएको देशमा सामाजिक र राजनीतिक चेतनाको विकास क्रमशः फरक–फरक चरणमा हुँदै आएको छ । यस्ता चरणहरूमध्ये हालका वर्षहरूमा देखा परेको जेन–जी आन्दोलनले नयाँ ढंगले विचार, प्रश्न, र विरोधको अभ्यास सुरू गरेको छ । यो आन्दोलन मुख्यतः डिजिटल प्रविधिमा जन्मिएको पुस्ताको प्रतिनिधित्व हो, जसले पुराना मूल्य, रूढीवादी सोच र सत्ता संरचनाप्रति प्रश्न उठाउन थालेको छ । अब, के यो आन्दोलन आवश्यक थियो त ? यसबारे गहिरिएर सोच्न जरुरी छ ।
नेपालमा शिक्षाको स्तरमा केही सुधार भए पनि सोचको स्तरमा परिवर्तन अपेक्षित गतिमा भएको छैन । जातीय विभेद, लैङ्गिक असमानता, भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, बालविवाह, घरेलु हिंसाजस्ता समस्याहरू अझै पनि गहिरोरूपमा व्याप्त छन् । पुराना पुस्ताहरूले यी समस्यालाई सामान्य ठान्न थालेको बेला, जेन–जी पुस्ताले ती समस्याहरूलाई स्वीकार गर्न नसक्ने भनिरहेका छन् । उदाहरणका लागि, एक जेन–जी युवतीले यदि महिलामाथिको असमान व्यवहारको विरोध गर्छिन् भने त्यो केवल व्यक्तिगत आवाज होइन, सामाजिक संरचनाविरुद्धको विद्रोह हो । यसरी, समाजमा मौनता तोड्न र विमर्श सिर्जना गर्न यो आन्दोलन अत्यावश्यक थियो । देशमा पुनः संरचना (फेडरलिजम), गणतन्त्र, संविधान आदि आउँदा जनतामा ठूलो आशा जागेको थियो । तर दशकौँसम्म शासन गर्ने नेताहरूको अदूरदर्शिता, स्वार्थ, र दोहोरिएका असफलताहरूप्रति युवा पुस्ता निराश हुँदै गएको छ ।
जेन–जी आन्दोलनले ‘अब तिमीहरूले होइन, हामीले शासन गर्छौं’ भन्ने सन्देश दिन थालेको छ । उनीहरू अराजनीतिक नभएर, वैकल्पिक राजनीतिको खोजी गर्दै छन् । यो खोज नै आन्दोलनको मूल आत्मा हो, जसले सत्ता केन्द्रहरूलाई जवाफदेही बनाउन बाध्य पार्न थालेको छ ।
यस पुस्ताको सबभन्दा ठूलो शक्ति भनेको प्रविधिको पहुँच हो । फेसबुक, ट्विटर (एक्स), टिकटक, युट्युबजस्ता माध्यमहरूले उनीहरूलाई सजिलोरूपमा विचार राख्न, अरूलाई सचेत गराउन, र एकअर्कासँग जोडिन सक्षम बनाएको छ । जेन–जी आन्दोलन डिजिटल आन्दोलनको उदाहरण बनेको छ– जहाँ राष्ट्रव्यापी मुद्दाहरू चुट्किमा भाइरल भएर जनचेतना जगाउँछन् । यसले सत्ता र संस्थाहरूलाई थप पारदर्शिता अपनाउन बाध्य बनाएको छ । जनताको निगरानी अब केवल भौतिकरूपमा होइन, अनलाइनमा पनि छ, जुन परिवर्तन ल्याउने एउटा नयाँ शैली हो ।
नेपालमा जेन–जी आन्दोलन सकारात्मक पक्ष बोकेर आएको छ । तर यसमा धेरै समस्याहरु पनि रहेका छन् । आन्दोलन अल्पकालीन भावनात्मक प्रतिक्रियामा सीमित हुने खतरा रहेको छ भने जेन–जीमा स्पष्ट नेतृत्व र संगठनको अभाव रहेको छ । कहिलेकाहीँ ‘कन्सेप्ट’भन्दा बढी ‘ट्रेन्ड’ पछ्याउने प्रवृत्ति जेन–जीमा रहेको छ । यी कमजोरीहरूको बाबजुद पनि यसले सिस्टमप्रति असन्तुष्टि जनाउने नयाँ भाषा र सचेत नागरिकको भूमिका उजागर गर्न सहयोग गरेको छ ।
नेपालमा जेन–जी आन्दोलन आवश्यक थियो, किनभने यसले मौन समाजमा आवाज दिएको छ । युवाहरूलाई निराशाबाट क्रियाशीलताको बाटोमा ल्याएको छ । राजनीतिक परिवर्तनलाई वैचारिकरूपमा पुनः व्याख्या गर्दै र शासनलाई जवाफदेही बनाउने जनदबाब सिर्जना गरेको छ । यस अर्थमा नेपालमा जेन–जी आन्दोलन आवश्यक मात्र होइन, अपरिहार्य थियो । यसले परिवर्तनको थालनी गरेको छ । यद्यपि यसको दिशा अझ प्रष्ट, संगठित र दीर्घकालीन रणनीतिमा आधारित हुन जरुरी छ । समयको मागअनुसार सोच्ने र बोल्ने पुस्ताले अब व्यावहारिक परिवर्तन ल्याउनेतर्फ पनि उस्तै जिम्मेवारी लिन आवश्यक छ । यो आन्दोलनले अब भावनाबाट व्यवहारमा रूपान्तरण, डिजिटल अभियानबाट भौतिक आन्दोलनसम्म, र विचारबाट समाधानसम्मको यात्रा गर्न सक्नुपर्छ । त्यसो भयो भने मात्रै यो आन्दोलन एक पुस्ताको आवाज होइन, एक युगको परिवर्तन बन्न सक्नेछ ।
