नेपाल एक स्वतन्त्र, सार्वभौम र प्रजातान्त्रिक राष्ट्र हो, जसले आफ्नो स्वाभिमान, स्वतन्त्रता र प्रजातान्त्रिक मूल्यहरूलाई सर्वोच्च प्राथमिकता दिन्छ। ऐतिहासिक रूपमा, नेपाल र तिब्बतबीच सांस्कृतिक, धार्मिक र भौगोलिक निकटता रहेको छ, जसमा हिमाल, पहाड, नदीहरू र साझा धार्मिक विरासतले जोडेका छन्। तर, १९५९ मा कम्युनिस्ट चीनले तिब्बतलाई बलपूर्वक कब्जा गरेपछि नेपालको उत्तरी छिमेकी रूपमा चीनको जबरजस्ती उपस्थिति स्थापित भएको हो। यसले नेपालको कूटनीतिक चुनौतीहरूलाई बढाएको छ। नेपालले १९५५ देखि चीनसँग औपचारिक सम्बन्ध स्थापित गरेको छ, तर यो सम्बन्ध नेपालको आन्तरिक मामिला, प्रजातान्त्रिक व्यवस्था र स्वतन्त्र निर्णय लिने क्षमतामा कुनै हस्तक्षेपलाई अनुमति दिनुहुँदैन।
विश्लेषण गर्दा, नेपाल-चीन सम्बन्ध आर्थिक विकासको महत्वपूर्ण अवसर हो, जसले पूर्वाधार, व्यापार र लगानीमा योगदान दिन सक्छ। तर, यो सम्बन्ध प्रजातान्त्रिक मूल्यहरू, अहस्तक्षेपको सिद्धान्त, सन्तुलित कूटनीति र धार्मिक स्वतन्त्रतामा आधारित हुनुपर्छ। यदि चीनले नेपालको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगरे, प्रजातान्त्रिक प्रक्रियालाई सम्मान गरे र मानवीय दायित्वहरूलाई बाधा नपुर्याए भने मात्र यो सम्बन्ध दीर्घकालीन, पारस्परिक लाभदायक र सार्थक हुन सक्छ। अन्यथा, यसले नेपालको सार्वभौमिकता, स्वाभिमान र अन्तर्राष्ट्रिय छविलाई कमजोर बनाउन सक्छ, जसको उदाहरण अन्य दक्षिण एसियाली राष्ट्रहरूमा देखिएको छ। नेपालले विश्वका प्रजातान्त्रिक राष्ट्रहरू (जस्तै भारत, अमेरिका, जापान, युरोपियन संघ) सँगको सम्बन्धलाई पनि मजबुत बनाउँदै सन्तुलित दृष्टिकोण अपनाउनुपर्छ, जसले राष्ट्रिय हितको रक्षा गर्छ।
एक-चीन सिद्धान्त र नेपालको कूटनीतिक सन्तुलन
नेपालले एक-चीन सिद्धान्तलाई आधिकारिक रूपमा समर्थन गरेको छ, जसअनुसार ताइवान चीनको अविभाज्य हिस्सा हो र जनवादी। सन् २०२४ डिसेम्बरमा नेपालका प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको चीन भ्रमणका क्रममा जारी संयुक्त वक्तव्यमा नेपालले संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभा प्रस्ताव २७५८ लाई स्मरण गर्दै यो सिद्धान्तमा दृढ रहने प्रतिबद्धता जनाएको छ। यसमा नेपालले चीनको राष्ट्रिय एकता हासिल गर्ने प्रयासलाई समर्थन गरेको उल्लेख छ। यो समर्थन नेपालको राष्ट्रिय हितमा आधारित छनोट हो, तर यो अनिवार्य वा बाध्यकारी होइन। नेपाल प्रजातान्त्रिक राष्ट्र भएकाले ताइवानी जनताको आत्मनिर्णयको अधिकारलाई नैतिक रूपमा सम्मान गर्न सक्छ, तर यसले चीनसँगको व्यावहारिक सम्बन्धलाई प्रभावित गर्नुहुँदैन।
यो नीति मुख्य रूपमा आर्थिक निर्भरतासँग जोडिएको छ। चीन नेपालको दोस्रो ठूलो व्यापारिक साझेदार हो, जसले बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ (बीआरआई) मार्फत पूर्वाधार विकासमा योगदान दिइरहेको छ। सन् २०२४ मा नेपालले बीआरआई फ्रेमवर्कलाई नवीकरण गर्दै ४१ मिलियन डलर सहायता प्राप्त गरेको छ। तर, यो सहकार्य सशर्त हुनुपर्छ। नेपालले प्रजातान्त्रिक विश्वसँग सन्तुलित सम्बन्ध कायम राख्नुपर्छ, जसमा भारतसँगको ऐतिहासिक मित्रता र जापान, अमेरिका जस्ता साझेदारहरू समावेश छन्। उदाहरणका लागि, सेप्टेम्बर २०२५ मा शाङ्घाई सहयोग संगठन (एससीओ) प्लस समिटमा ओलीको सहभागिताले नेपालको बहुपक्षीय कूटनीतिलाई देखाउँछ। तर, सोही महिनाको ३ तारिखमा चीनको द्वितीय विश्वयुद्ध विजयको ८० औं वार्षिकोत्सव सैन्य परेडमा ओलीको उपस्थितिले प्रश्न उठाएको छ। यो सहभागिताले चीनसँगको निकटतालाई जोड्छ, तर यसले जापान र अमेरिका जस्ता प्रजातान्त्रिक साझेदारहरूसँगको सम्बन्धलाई कमजोर बनाउन सक्छ।
एक-चीन नीतिका नाममा नेपालको स्वतन्त्र कूटनीतिलाई सीमित नगरी सन्तुलन कायम राख्नुपर्छ। अन्यथा, नेपाल 'डेब्ट ट्र्याप' वा राजनीतिक दबाबमा पर्न सक्छ। नेपालले कम्युनिस्ट चीनको प्रजातान्त्रिक विश्वसँगका विवादहरूमा सधैं चीनको पक्ष लिनु पर्ने बाध्यता छैन। बरु, ऐतिहासिक न्याय, संयुक्त राष्ट्रसंघको बडापत्र र राष्ट्रिय हितलाई आधार बनाएर निर्णय लिनुपर्छ। यसले नेपाललाई विश्वमा एक सन्तुलित र सम्मानित खेलाडी बनाउँछ।
नेपालमा शरणार्थीहरूको मुद्दा, मानवीय सहयोग र धार्मिक स्वतन्त्रता
नेपालले १९५१ को शरणार्थी महासन्धि वा यसको १९६७ को प्रोटोकलमा हस्ताक्षर नगरे पनि मानवीय आधारमा विभिन्न देशका शरणार्थीहरूलाई आश्रय दिँदै आएको छ। हाल नेपालमा करिब ३०,००० तिब्बती शरणार्थी छन्, जसको आधारभूत अधिकारहरू (दस्तावेजीकरण, रोजगारी, यात्रा दस्तावेज़, जन्म प्रमाण पत्र पंजीकरण, सांस्कृतिक अभ्यास) सुनिश्चित गर्नुपर्छ। यो सहयोग चीनविरोधी गतिविधि होइन, बरु अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय दायित्व हो। नेपालको पुरानो उखान 'शरणमा आएकालाई मरण दिन हुँदैन' ले यो दृष्टिकोणलाई मजबुत बनाउँछ। तर, चीनको दबाबले तिब्बतीहरूको अधिकारहरू सीमित भएका छन्, जसले नेपालको सार्वभौमिकतालाई चुनौती दिन्छ।
धार्मिक स्वतन्त्रताको सन्दर्भमा, लुम्बिनी विश्व बौद्ध समुदायको पवित्र स्थल हो, जसलाई यूनेस्कोले विश्व सम्पदा घोषित गरेको छ। यसमा सबैलाई (तिब्बती, ताइवानी सहित) समान पहुँच हुनुपर्छ। तर, चीनको दबाबमा तिब्बती र ताइवानीहरूलाई दर्शनबाट वञ्चित गरिएको आरोप छ, जसलाई विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार रिपोर्टहरूले उल्लेख गरेका छन्। दलाई लामाले १९८१ मा लुम्बिनी भ्रमण गरेका थिए, तर त्यसपछि नेपालले चीनको दबाबमा उनलाई प्रतिबन्ध लगाएको छ। यो प्रतिबन्ध नेपालको धार्मिक तटस्थता र सार्वभौमिकतालाई कमजोर बनाउँछ।
विश्लेषण गर्दा, यो मुद्दा नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय छवि र पर्यटनसँग जोडिएको छ। धार्मिक स्वतन्त्रता सुनिश्चित नगर्दा नेपाललाई धार्मिक असहिष्णु राष्ट्रको रूपमा चित्रित गर्न सकिन्छ, जसले पर्यटन, अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग र आर्थिक विकासलाई प्रभावित गर्छ। नेपालले चीनको दबाबबाट मुक्त रहँदै मानवीय दायित्व निर्वाह गर्नुपर्छ, जसले दुवै देशबीचको सम्बन्धलाई थप मजबुत बनाउँछ। अन्यथा, यसले नेपालको प्रजातान्त्रिक मूल्यहरूलाई चुनौती दिन्छ र लुम्बिनी जस्ता स्थलहरूको वैश्विक महत्वलाई घटाउँछ।
नेपाल-चीन सम्बन्धको भविष्य: सशर्त सहकार्य र प्रजातान्त्रिक मूल्यहरू
नेपाल र चीनबीच विकास र समृद्धिमुखी दीर्घकालीन रणनीतिक साझेदारी गहिरिँदै गएको छ, जसलाई दक्षिण-दक्षिण सहकार्यको नमुना मानिन्छ। यो साझेदारी आर्थिक (बीआरआई), सांस्कृतिक, सामाजिक र मानवीय क्षेत्रमा व्यावहारिक सहकार्यमा आधारित हुन सक्छ। तर, चीन कम्युनिस्ट व्यवस्था भएको देश हो भने नेपाल प्रजातान्त्रिक, जसमा वैचारिक अन्तरहरू छन्। तैपनि, सहकार्य सम्भव छ, यदि यो नेपालको प्रजातान्त्रिक मूल्यहरू, अहस्तक्षेपको सिद्धान्त र धार्मिक स्वतन्त्रतामा आधारित हुन्छ। चीनको सहयोगले नेपालको प्रजातान्त्रिक शासनलाई हानि नपुर्याउने गरी मात्र स्वीकार गर्नुपर्छ।
विश्लेषण गर्दा, नेपालले एक-चीन नीतिलाई सम्मान गर्दै तिब्बती मुद्दामा सन्तुलन कायम राख्नुपर्छ, तर यसलाई अन्य प्रजातान्त्रिक साझेदारहरूसँगको सम्बन्धबाट अलग्याउनु हुँदैन। नेपालले संयुक्त राष्ट्रसंघका सिद्धान्तहरूको पालना गर्दै ऐतिहासिक न्यायको पक्षमा उभिनुपर्छ, जसले विश्व शान्तिमा योगदान दिन्छ। यसरी मात्र नेपालको राष्ट्रिय हित, सार्वभौमिकता र स्वाभिमान सुरक्षित रहन्छ। अन्यथा, राजनीतिक दबाब वा आर्थिक निर्भरताले नेपाललाई कमजोर बनाउन सक्छ। नेपालले सन्तुलित कूटनीति अपनाएर चीनसँगको मित्रतालाई मजबुत बनाउँदै विश्वव्यापी सहकार्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ, जसले दीर्घकालीन समृद्धि सुनिश्चित गर्छ।
