नेपालमा स्वास्थ्य सेवा भन्ना साथ प्रायः चिकित्सक, नर्स, औषधि र अस्पताल भवनलाई मात्र बुझ्ने गरिन्छ । तर एउटा अस्पताल वा स्वास्थ्य संस्था प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन हुन केवल चिकित्सकीय जनशक्ति मात्र पर्याप्त हुँदैन । स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तर, समयमै सेवा प्रवाह, स्रोत व्यवस्थापन, बिरामी सन्तुष्टि, वित्तीय पारदर्शिता, मानव स्रोत परिचालन, योजना तथा नीति कार्यान्वयन जस्ता पक्षलाई व्यवस्थित रूपमा सञ्चालन गर्ने मुख्य आधार भनेको स्वास्थ्य व्यवस्थापन हो ।
स्वास्थ्य व्यवस्थापन एउटा यस्तो शैक्षिक तथा व्यावसायिक विषय हो जसले स्वास्थ्य संस्थालाई व्यवस्थित, उत्तरदायी, गुणस्तरीय र सेवामुखी बनाउने कार्य गर्छ । यसले स्वास्थ्य सेवा र व्यवस्थापन विज्ञानलाई जोडेर अस्पताल तथा स्वास्थ्य संस्थालाई प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न सहयोग गर्दछ ।
स्वास्थ्य व्यवस्थापन भनेको के हो ?
स्वास्थ्य व्यवस्थापन भनेको स्वास्थ्य संस्था, अस्पताल, कार्यक्रम तथा स्वास्थ्य प्रणालीलाई प्रभावकारी, गुणस्तरीय, पारदर्शी र जनमुखी बनाउन आवश्यक व्यवस्थापकीय ज्ञान, सीप र नेतृत्व विकास गर्ने विषय हो । यसअन्तर्गत अस्पताल प्रशासन, मानव स्रोत व्यवस्थापन, स्वास्थ्य योजना, बजेट तथा वित्त व्यवस्थापन, आपूर्ति तथा खरिद प्रणाली, गुणस्तर सुधार, स्वास्थ्य सूचना प्रणाली, अनुगमन तथा मूल्यांकन, नेतृत्व तथा नीति निर्माणजस्ता पक्षहरू समावेश हुन्छन् ।
स्वास्थ्य व्यवस्थापन पढेको जनशक्ति केवल प्रशासनिक कर्मचारी होइन । उनीहरू स्वास्थ्य सेवा प्रणालीलाई व्यवस्थित, उत्तरदायी र परिणाममुखी बनाउने प्राविधिक व्यवस्थापक हुन् ।
सरल भाषामा भन्नुपर्दा, स्वास्थ्य सेवा कसरी व्यवस्थित, गुणस्तरीय र प्रभावकारी बनाउने भन्ने विषय नै स्वास्थ्य व्यवस्थापन हो ।
अस्पताल तथा स्वास्थ्य संस्थामा यसको भूमिका
आजको आधुनिक स्वास्थ्य प्रणालीमा स्वास्थ्य व्यवस्थापन विना कुनै पनि अस्पताल दीर्घकालीन रूपमा प्रभावकारी हुन सक्दैन । स्वास्थ्य व्यवस्थापकले अस्पताललाई केवल भवन वा उपचार केन्द्र नभई एउटा व्यवस्थित प्रणालीका रूपमा सञ्चालन गर्छन् ।
नेपालका सरकारी तथा निजी अस्पतालहरूमा स्वास्थ्य व्यवस्थापनको भूमिका दिनप्रतिदिन महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ । अस्पतालमा बिरामीको चाप, सीमित स्रोतसाधन, जनशक्ति अभाव, औषधि व्यवस्थापन समस्या तथा सेवाप्रवाहमा हुने ढिलाइका बीच व्यवस्थापन दक्षता अझ आवश्यक देखिन्छ ।
स्वास्थ्य व्यवस्थापन जनशक्तिको मुख्य भूमिका निम्नानुसार हुन्छः
*अस्पतालको योजना तथा सञ्चालन व्यवस्थापन
*मानव स्रोत व्यवस्थापन तथा कार्य विभाजन
*औषधि तथा सामग्रीको खरिद र आपूर्ति व्यवस्थापन
*गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा सुनिश्चित गर्ने प्रणाली विकास
*बिरामी सन्तुष्टि तथा सेवा सुधार
*वित्तीय पारदर्शिता तथा बजेट व्यवस्थापन
*संक्रमण नियन्त्रण तथा अस्पताल सुरक्षा व्यवस्थापन
*अभिलेख तथा स्वास्थ्य सूचना प्रणाली सञ्चालन
*अस्पतालको नीति, रणनीति तथा अनुगमन
यदि अस्पतालमा राम्रो व्यवस्थापन छैन भने दक्ष चिकित्सक र आधुनिक उपकरण हुँदाहुँदै पनि सेवा प्रभावकारी बन्न सक्दैन ।
स्वास्थ्य व्यवस्थापन किन आवश्यक छ?
आज स्वास्थ्य क्षेत्रमा सबैभन्दा ठूलो चुनौती केवल उपचार होइन, सेवालाई व्यवस्थित र गुणस्तरीय बनाउनु हो । बिरामीले लामो लाइन बस्नुपर्ने, समयमै सेवा नपाउने, औषधि अभाव हुने, जानकारी नपाउने, रेफर प्रणाली कमजोर हुने, कर्मचारीहरू बीच समन्वय नहुनेजस्ता समस्या अधिकांशत व्यवस्थापन कमजोरीसँग सम्बन्धित हुन्छन् ।
स्वास्थ्य व्यवस्थापन आवश्यक हुनुका मुख्य कारणहरूः
१.सीमित स्रोतसाधनको प्रभावकारी उपयोग गर्न
२.स्वास्थ्य सेवामा गुणस्तर सुधार गर्न
३.बिरामी सन्तुष्टि बढाउन
४.अस्पतालमा पारदर्शिता र उत्तरदायित्व कायम गर्न
५.जनशक्ति तथा सामग्रीको उचित परिचालन गर्न
६.स्वास्थ्य संस्थालाई दिगो र व्यवस्थित बनाउन
७.नीति तथा कार्यक्रम प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न
नेपालको वास्तविकताः स्वास्थ्य व्यवस्थापन जनशक्तिलाई अझै नबुझिएको अवस्था
नेपालमा स्वास्थ्य व्यवस्थापन पढेका जनशक्ति बढ्दै गए पनि राज्यले अझै यसको वास्तविक महत्वलाई पूर्ण रूपमा बुझ्न सकेको देखिँदैन । धेरैजसो सरकारी संरचनामा स्वास्थ्य व्यवस्थापन जनशक्तिका लागि स्पष्ट पद संरचना छैन ।
अस्पताल तथा स्वास्थ्य संस्थाहरूमा प्रशासनिक जिम्मेवारी प्रायः चिकित्सक वा अन्य प्राविधिक जनशक्तिलाई अतिरिक्त जिम्मेवारीका रूपमा दिइन्छ । तर सबै राम्रो चिकित्सक राम्रो व्यवस्थापक हुन सक्दैनन् । व्यवस्थापन आफैंमा छुट्टै दक्षता, अध्ययन र अभ्यास आवश्यक पर्ने विषय हो ।
स्वास्थ्य व्यवस्थापन जनशक्ति अभावले स्वास्थ्य सेवामा पर्ने असर
स्वास्थ्य व्यवस्थापनमा दक्ष जनशक्ति नहुँदा अस्पताल र स्वास्थ्य संस्थामा विभिन्न चुनौतीहरू देखिन्छन्ः
बिरामीले लामो समय कुर्नुपर्ने
सेवामा ढिलासुस्ती बढ्ने
कर्मचारीबीच समन्वय अभाव हुने
औषधि तथा सामग्री अभाव दोहोरिने
आर्थिक अनियमितता बढ्ने
गुणस्तरीय सेवा कायम गर्न कठिन हुने
संक्रमण नियन्त्रण तथा सुरक्षा प्रणाली कमजोर हुने
बिरामी सन्तुष्टि घट्ने
नेपालमा धेरै अस्पतालमा समस्या स्रोत अभावभन्दा पनि व्यवस्थापन कमजोरीका कारण बढिरहेको देखिन्छ ।
स्वास्थ्य व्यवस्थापन जनशक्तिलाई कहाँ राख्न सकिन्छ ?
यदि राज्यले गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा दिन चाहन्छ भने स्वास्थ्य व्यवस्थापन जनशक्तिलाई नीति निर्माणदेखि अस्पताल सञ्चालनसम्म विभिन्न तहमा व्यवस्थित रूपमा राख्न आवश्यक छ ।
स्वास्थ्य व्यवस्थापन जनशक्तिको सम्भावित कार्यक्षेत्र
संघीय स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय
प्रदेश स्वास्थ्य निर्देशनालय
स्थानीय तहका स्वास्थ्य शाखा
सरकारी अस्पताल
निजी अस्पताल
मेडिकल कलेज तथा शिक्षण अस्पताल
स्वास्थ्य बीमा बोर्ड
सार्वजनिक स्वास्थ्य कार्यक्रम
गैरसरकारी तथा अन्तर्राष्ट्रिय संस्था
आपूर्ति तथा लजिस्टिक व्यवस्थापन इकाइ
गुणस्तर सुधार तथा अनुगमन शाखा
अस्पताल प्रशासन विभाग
स्वास्थ्य सूचना तथा योजना शाखा
आकस्मिक तथा विपद् व्यवस्थापन इकाइ
राज्यले अब के गर्नुपर्छ?
नेपालको स्वास्थ्य प्रणाली सुधार गर्न स्वास्थ्य व्यवस्थापनलाई नीतिगत रूपमा सुदृढ बनाउनु आवश्यक छ । राज्यलेः
.स्वास्थ्य व्यवस्थापन जनशक्तिका लागि स्पष्ट दरबन्दी सिर्जना गर्नुपर्छ
.अस्पतालमा व्यवस्थापक पद अनिवार्य गर्नुपर्छ
.नीति निर्माण तहमा व्यवस्थापन विज्ञलाई समावेश गर्नुपर्छ
.सरकारी अस्पतालमा व्यावसायिक अस्पताल प्रशासक राख्नुपर्छ
.स्वास्थ्य व्यवस्थापन शिक्षालाई मान्यता र अवसर दिनुपर्छ
.गुणस्तर सुधार प्रणालीमा व्यवस्थापन जनशक्ति परिचालन गर्नुपर्छ ।
निष्कर्ष :
स्वास्थ्य व्यवस्थापन आधुनिक स्वास्थ्य प्रणालीको मेरुदण्ड हो । अस्पताललाई केवल उपचार केन्द्र नभई व्यवस्थित सेवा संस्था बनाउन स्वास्थ्य व्यवस्थापनको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीलाई प्रभावकारी, गुणस्तरीय र जनउत्तरदायी बनाउन स्वास्थ्य व्यवस्थापन अध्ययन गरेका जनशक्तिलाई उचित अवसर, जिम्मेवारी तथा नीति तहमा स्थान दिन आवश्यक छ ।
यदि राज्यले अझै पनि स्वास्थ्य व्यवस्थापनको महत्वलाई बेवास्ता गर्ने हो भने अस्पतालहरूको भीड, अव्यवस्था, ढिलासुस्ती तथा सेवाको गुणस्तरसम्बन्धी समस्या झन् बढ्दै जानेछ । त्यसैले अब स्वास्थ्य क्षेत्रमा व्यवस्थापनलाई विकल्प होइन, आवश्यकता रूपमा बुझ्नुपर्ने समय आएको छ ।
