काठमाडौं । पुँजी पलायनको भनेको कानुनी छिद्रहरूको दुरूपयोग गर्दै अर्थात् गैरकानुनीरूपमा एउटा देशबाट अर्को देशमा पैसा स्थानान्तरण गर्नु हो । कतिपय अवस्थामा वैधानिकरूपमा पनि पुँजी पलायन हुने गरेको छ । विशेष गरी एक देशबाट अर्को देशमा वित्तीय सम्पत्तिको लैजानु अर्थात् पुँजी पलायन गर्नु अथवा हुनुले नेपालको आर्थिक विकासमा ठूलो समस्या उत्पन्न भएको छ । पछिल्ला वर्षहरूमा मुलुकमा पुँजी पलायनको समस्या गम्भीररूपमा बढेको छ । यो मुद्दा राजनीतिक अस्थिरता, नियामक चुनौतीहरू र विदेशमा अधिक अनुकूल लगानी वातावरणको आकर्षणसहित विभिन्न कारणहरूले गर्दा बढेको हो ।
नेपालमा पुँजी पलायन छोटो अवधिको समस्या मात्र होइन तर दीर्घकालीन चिन्ताको विषय हो जसलाई धेरैस्तरमा समाधान गर्न आवश्यक छ । पुँजीको बहिर्गमनको आँकडा र मात्रा कहिलेकाहीँ सही मापन गर्न गाह्रो हुन सक्छ । तर नेपालको विकासमा यसको निकै ठूलो प्रभाव परेको देखिन्छ । वर्षौंदेखि धेरै आर्थिक सूचकहरूले नेपालबाट पुँजी पलायन हुने गरेको तथ्यलाई उजागर गरेको छ । देशको बढ्दो घरेलु बजार र आकर्षक प्राकृतिक स्रोतका बाबजुद, अनुकूल आर्थिक वातावरणको अभाव, राजनीतिक अनिश्चितता र संस्थागत अक्षमताहरूले व्यक्ति र व्यवसाय दुवैलाई आफ्नो कोष विदेशमा हस्तान्तरण गर्न उत्प्रेरित गरिरहेको छ । नेपालको वित्तीय र आर्थिक प्रणाली अधिक स्थिर अर्थतन्त्रको तुलनामा अविकसित रहेको छ, जसले सुरक्षा र उच्च प्रतिफलको खोजीमा पुँजीबाहिर निकाल्छ ।
पुँजीको बहिर्गमन अर्थात् पलायन व्यक्तिहरूमा मात्र सीमित छैन । यसले ठूला निगमहरू, साना व्यवसाय मालिकहरू र यहाँसम्म कि धनी मध्यम वर्गले पनि विदेशमा लगानी विकल्पहरू खोज्न जान्छन्, प्रायः भारतजस्ता छिमेकी देशहरूमा वा संयुक्त अरब इमिरेट्स, सिङ्गापुर र पश्चिमी देशहरूजस्ता टाढाका स्थानहरूमा । यी बहिर्गमनहरूले देशको आर्थिक कमजोर अवस्थालाई अझ गहिरो बनाउँछ । राजनीतिक अनिश्चितता नेपालमा पुँजी पलायन हुनुको प्रमुख कारण बनेको छ । वर्षौंदेखि देशले राजतन्त्रदेखि गणतन्त्रको स्थापना, बारम्बार चुनाव र गठबन्धन सरकारहरूमा थुप्रै राजनीतिक परिवर्तनहरू देखेको छ । यी परिवर्तनहरूले प्रायः नीतिगत असङ्गति, दीर्घकालीन आर्थिक दृष्टिकोणको अभाव र राजनीतिक अन्तद्र्वन्द्व निम्त्याउँछ, जसले लगानीकर्ताहरूलाई नेपालमा आफ्नो पैसा राख्नदेखि सावधान बनाउँछ । निरन्तर नीति परिवर्तनहरूले लगानीकर्ताहरूलाई दीर्घकालीन व्यवसायहरू स्थापना गर्न निरुत्साहित गर्दछ र तिनीहरूलाई अधिकस्थिर क्षेत्रहरूमा लैजान्छ ।
अर्कोतफ नेपालको वित्तीय प्रणाली निकै कमजोर रहेको छ । नेपालका वित्तीय संस्थाहरू अझै पनि तुलनात्मकरूपमा अविकसित छन् र व्यवसायहरूले प्रायः तरलता समस्याहरू, असङ्गत ऋण नीतिहरू र ऋणमा सीमित पहुँचको सामना गर्छन् । यसले उद्यमीहरूलाई थप विकसित वित्तीय बजारमा राम्रो विकल्पहरू खोज्न प्रेरित गर्दै स्थानीयरूपमा फस्टाउन गाह्रो बनाउँछ । नेपाली बैंकहरूमा विश्वासको कमी र राम्रोसँग काम गर्ने वित्तीय बजारको अभावले धनी व्यक्तिहरूलाई विदेशी बजारमा बढी सुरक्षित लगानी खोज्न प्रेरित गरेको छ । नेपालको नियामक ढाँचामा सुधार भए पनि स्थानीय र विदेशी लगानीकर्तालाई आकर्षित गर्न बाधा बनेको छ । उच्च कर, जटिल ब्युरोक्रेटिक प्रक्रियाहरू, सुस्त न्यायिक प्रणाली र केही प्रमुख क्षेत्रहरूमा पूर्वाधारको अभावले आदर्शभन्दा कम लगानीको वातावरण सिर्जना गर्छ । यसबाहेक विदेशी लगानीकर्ताहरूले धेरै सजिलोसँग विदेशमा अवसरहरू फेला पार्न सक्छन्, नेपाली लगानी वातावरण प्रायः दीर्घकालीन लगानी आकर्षित गर्न धेरै जटिल वा अनिश्चित देखिन्छ ।
नेपालको आयातमा निर्भरता, मुद्रा अवमूल्यन र मुद्रास्फीतिले पुँजी धारणलाई निरुत्साहित गर्ने गरेको छ । नेपाली रूपैयाँको मूल्यमा उतारचढाव हुँदा, यसले व्यक्ति र व्यवसायको क्रयशक्तिमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ । धेरैले आफ्नो सम्पत्तिको मूल्य सुरक्षित राख्नका लागि आफ्नो पुँजीलाई अमेरिकी डलर, युरो वा भारतीय रूपैयाँजस्ता अधिक स्थिर मुद्राहरूमा रूपान्तरण गर्न छनौट गर्छन् । नेपाली व्यवसाय, लगानीकर्ता र व्यक्तिहरूले राम्रो प्रतिफल र लगानीको अवसरहरू खोज्दा, तिनीहरू बढ्दोरूपमा भारत, चीनजस्ता छिमेकी अर्थतन्त्रहरू र अधिक आकर्षक र सुरक्षित अवसरहरू प्रदान गर्ने विकसित देशहरूमा फर्कन्छन् । विस्तार वा विविधीकरण गर्न खोज्ने व्यवसायहरू कम परिचालन जोखिम र उच्च वृद्धिको सम्भावना भएका थप उन्नत बजारहरूमा त्यसो गर्न सक्षम छन् ।
पुँजी देशबाट बाहिर निस्कँदा नेपाल विदेशी ऋण र सहायतामा बढी निर्भर हुन्छ । यो निर्भरताले अर्थतन्त्रको बाह्य आर्थिक आघातको जोखिम बढाउँछ, चाहे त्यो अन्तर्राष्ट्रिय व्याजदरमा परिवर्तन होस्, विदेशी मुद्राको मूल्य होस् वा विश्वव्यापी व्यापारमा अवरोध होस् । घरेलु उत्पादन र रोजगारीमा कमीः जब पुँजी विदेशमा हस्तान्तरण गरिन्छ, यसले घरेलु उद्योगहरूमा लगानीको स्तर कम गर्छ । यसले स्थानीय व्यवसायको विकासमा बाधा पु¥याउँछ र रोजगारी सिर्जना घटाउँछ । नेपाली अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड मानिने साना र मध्यम आकारका उद्यमहरू विशेषगरी पुँजीको बहिर्गमनबाट प्रभावित छन् ।
पुँजी पलायनका वर्तमान प्रवृत्ति र चुनौतीहरू:
पुँजी पलायनका कारण नेपालको अर्थतन्त्रले महत्वपूर्ण चुनौतीहरूको सामना गरेको छ । पुँजीको बहिर्गमनले घरेलु लगानीलाई कमजोर पार्छ, जसले बैङ्किङ क्षेत्रमा तरलता अभाव निम्त्याउँछ र आर्थिक वृद्धिमा बाधा पुर्याउँछ । विकास परियोजनाका लागि आन्तरिक स्रोतमा निर्भर रहने र विदेशी सहायतामा निर्भरता कम गर्ने नेपालजस्ता विकासशील राष्ट्रका लागि यो अवस्था विशेष गरी हानिकारक छ । राजनीतिक अस्थिरता अर्थात् सरकार र नीतिगत अनिश्चिततामा बारम्बार परिवर्तनले लगानीकर्ताहरूको विश्वासलाई बिगारेको छ, जसले व्यक्ति र संस्थाहरू दुवैलाई आफ्नो सम्पत्तिका लागि थप स्थिर वातावरण खोज्न प्रेरित गरेको छ ।
पुँजीको पलायनले अर्थतन्त्रमा पार्ने नकारात्मक प्रभावहरू
कम घरेलु लगानी: पुँजी बाहिर निस्कँदा, स्थानीय व्यवसाय र पूर्वाधार परियोजनाहरूमा लगानीका लागि कम उपलब्ध हुन्छ, जसले आर्थिक विकासमा बाधा पुर्याउँछ ।
तरलता अभाव: बैंकहरूले तरलता समस्याहरूको अनुभव गर्छन्, जसले उच्च व्याजदरहरू र ऋण क्षमता घटाउन सक्छ, जसले आर्थिक वृद्धिमा थप बाधा पुर्याउँछ ।
विदेशी सहायतामा बढ्दो निर्भरता: आन्तरिक पुँजीको अभावको क्षतिपूर्ति गर्न, नेपाल विदेशी सहायता र ऋणमा बढी निर्भर हुन सक्छ, जसले सम्भावितरूपमा अस्थिर ऋणको स्तर निम्त्याउन सक्छ ।
पुँजी पलायन रोक्ने सरकारी पहल र उपाय
नियामक सुधारहरू: सरकारले लगानीका लागि थप अनुकूल वातावरण सिर्जना गर्न व्यापार नियमहरूको सरलीकरण र सुव्यवस्थित गर्ने कार्यको सुरुवात गरेको छ । अर्कोतर्फ घरेलु लगानीका लागि प्रोत्साहन गर्दा पनि पुँजी पलायनको समस्या केहीहदसम्म कम हुने देखिएको छ । व्यवसायलाई नेपालभित्र लगानी गर्न प्रोत्साहित गर्न कर छुट र अन्य प्रोत्साहनहरू प्रदान गर्ने कार्यले लगानीकर्ताहरूमा उत्साह थपिन्छ । यसले गर्दा पनि पुँजी पलायनको समस्या कम हुन सक्छ । अर्को बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूको सुदृढीकरण हुँदा पनि यस्तो समस्या कम हुन सक्छ । लगानीकर्ताहरूमा विश्वास निर्माण गर्न र विदेशमा पुँजी सार्न प्रोत्साहन कम गर्न बैैकहरूले व्याजदरमा स्थिरता र विश्वसनीयता अभिवृद्धि गर्दा लगानीको वातावरण बन्न सक्छ । यसले पुँजी पलायनलाई रोक्न सक्छ ।
निष्कर्ष: नेपालको आर्थिक स्थिरता र वृद्धिको सम्भावनालाई असर गर्दै पुँजी उडान नेपालका लागि महत्वपूर्ण चुनौती बनेको छ । यस मुद्दालाई सम्बोधन गर्न राजनीतिक स्थिरता, नियामक सुधार र लगानीको वातावरण बनाउनु आवश्यक रहेको छ । यी रणनीतिहरू कार्यान्वयन गरेर, नेपालले आफ्नो पुँजी कायम राख्न र अझ बलियो र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रलाई बढाउन सक्छ । दिगो आर्थिक वृद्धि हासिल गर्ने नेपालको प्रयासमा पुँजी पलायनलाई सम्बोधन गर्र्नु आवश्यक छ । देशले घरेलु र विदेशी लगानीलाई प्रोत्साहित गर्न स्थिर राजनीतिक वातावरण सिर्जना गर्न, आफ्नो वित्तीय प्रणाली सुधार गर्न र व्यापार गर्न सजिलो बनाउनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । यी कदमहरू चालेपछि नेपालले पुँजी उडानको प्रवृत्तिलाई उल्टाउने र अधिक आत्मनिर्भर र लचिलो अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने दिशामा काम गर्न सक्छ । यद्यपि यस मुद्दालाई प्रभावकारीरूपमा सम्बोधन गर्न राजनीतिक इच्छाशक्ति, संस्थागत सुधार र सार्वजनिक–निजी साझेदारीको संयोजन निकै आवश्यक रहेको छ ।
