काठमाडौं । मुलुकको सिङ्गो अर्थतन्त्र नैं कमजोर भएको बेला नेपालमा अहिले कुनै व्यवसाय फस्टाएको देखिन्छ भने त्यो हो शैक्षिक परामर्श केन्द र म्यानपावर । यी दुई क्षेत्रको काम फरक–फरक रहेको छ । तर नियमनकारी निकाय कमजोर हुँदा यी दुवै क्षेत्र अहिले एउटैजस्तो भएको छ । सबैको काम विदेश पठाउने मात्र । शैक्षिक परामर्श केन्द्रको काम विद्यार्थीहरूलाई उच्च शिक्षा अध्ययनको लागि (स्वदेशी होस् वा विदेशी) परामर्श दिनु मात्र हो । तर, परामर्श क्षेत्रले परामर्शको नाउँमा नेपाली विद्यार्थीहरूलाई विदेश पठाउने भन्दै कागजात जम्मा गर्र्ने ठगी गर्ने शृङ्खला बढ्दै जाँदा यो क्षेत्र निकै नै बदनाम भएको छ । एकाध संस्थाहरूले आफ्नो उद्देश्यअन्तर्गत नै काम गरे पनि धेरै संस्थाहरू ठगी कार्यमा संलग्न रहने गरेका धेरै घटनाहरू सुनिएका छन् ।
शैक्षिक परामर्शदाताहरूले विद्यार्थीहरूको शैक्षिक पृष्ठभूमि, रुचिहरू र भविष्यका आकांक्षाहरूमा आधारित क्यारियर परामर्श प्रदान गर्छन् । यस्तो सेवाले विद्यार्थीहरूलाई अध्ययनको कुन क्षेत्रलाई पछ्याउने भन्ने बारेमा सूचित निर्णयहरू गर्न मद्दत गर्छ, उनीहरू सही क्यारियर मार्गमा छन् भनेर सुनिश्चित गर्छ । शैक्षिक परामर्शदाताहरूको एउटा प्रमुख भूमिका भनेको विद्यार्थीहरूलाई उनीहरूको शैक्षिक लक्ष्य र वित्तीय क्षमताहरूसँग मेल खाने विश्वविद्यालयहरू पहिचान गर्न मद्दत गर्नु हो । परामर्शदाताहरूले स्थानीय वा अन्तर्राष्ट्रिय, उत्तम–उपयुक्त संस्थानहरू चयन गर्न विद्यार्थीहरूसँग नजिकबाट काम गर्छन् ।
विश्वविद्यालयहरू विशेषगरी विदेशी संस्थाहरूमा आवेदन गर्नु, कागजी कार्य, समयसीमा र विशिष्ट प्रवेश आवश्यकताहरू समावेश भएको एक जटिल प्रक्रिया हुन सक्छ । परामर्शदाताहरूले विद्यार्थीहरूलाई आवेदन प्रक्रियाको माध्यमबाट मार्गदर्शन गर्छन्, यो सुनिश्चित गर्दै कि सबै आवश्यक कागजातहरूजस्तै प्रतिलिपिहरू, सिफारिस पत्रहरू र व्यक्तिगत कथनहरू सहीरूपमा र समयमै पूरा हुन्छन् । भिसा सुरक्षित गर्नु प्रायः विदेशमा अध्ययन गर्ने योजना बनाउने विद्यार्थीहरूका लागि सबैभन्दा डरलाग्दो कार्यहरूमध्ये एक हो । शैक्षिक परामर्शदाताहरूले भिसा आवेदन प्रक्रियामा विशेषज्ञ सल्लाह प्रदान गर्छन्, विद्यार्थीहरूलाई अन्तर्वार्ताका लागि तयारी गर्न, फारमहरू पूरा गर्न र उनीहरूले आवश्यक आवश्यकताहरू पूरा गरेको सुनिश्चित गर्न मद्दत गर्छन् ।
परामर्शदाताहरूले विद्यार्थीहरूलाई टोफल, आईएलटीएस, जीआरआई, स्याटजस्ता मानकीकृत परीक्षणहरूका लागि तयारी गर्न पनि मद्दत गर्छन्, जुन प्रायः अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयहरूमा प्रवेशका लागि आवश्यक हुन्छ । केही परामर्श फर्महरूले परीक्षण प्रदर्शन सुधार गर्न विशेष कोचिङ सेवाहरू पनि प्रदान गर्छन् । शैक्षिक परामर्श व्यवसाय फस्टाएको भए पनि यस क्षेत्रमा धेरै विसंगतिहरू देखिएका छन् । नेपालको शैक्षिक परामर्श क्षेत्र धेरै हदसम्म अनियन्त्रित रहेको छ । यसको अर्थ प्रस्ताव गरिएका सेवाहरूको गुणस्तरमा व्यापक भिन्नता छ र केही परामर्श फर्महरू उनीहरूको लेनदेनमा नैतिक नहुन सक्छन् । निरीक्षणको यो कमीले विद्यार्थी र अभिभावकहरूबीच अविश्वास सिर्जना गर्न सक्छ ।
परामर्शदाताहरूले विद्यार्थीहरूलाई आवेदन प्रक्रियामा मद्दत गर्न सक्छन् । तर तिनीहरू सधैँ भिसा स्वीकृतिको ग्यारेन्टी दिन सक्दैनन् । आप्रवासन नीतिहरू अप्रत्याशितरूपमा परिवर्तन हुन सक्छन् र विद्यार्थीहरूले कहिलेकाहीँ सबै आवश्यक चरणहरू पछ्याएपछि पनि अस्वीकृतिको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ । केही विद्यार्थीहरूले भर्ना प्राप्त गर्ने वा छात्रवृत्ति प्राप्त गर्ने सहजताका बारेमा अवास्तविक अपेक्षाहरू राख्न सक्छन् । त्यस्ता अपेक्षाहरू व्यवस्थापन गर्न विद्यार्थीहरूको आकांक्षा र सीमाहरूप्रति विशेषज्ञ ज्ञान र संवेदनशीलता चाहिन्छ ।
डिजिटल प्लेटफर्म र अनलाइन परामर्श सेवाहरूको प्रयोग परामर्शदाताहरूका लागि काठमाडौंभन्दा बाहिर र नेपालका ग्रामीण क्षेत्रमा आफ्नो पहुँच विस्तार गर्ने ठूलो अवसर हो । सहरी केन्द्रबाहिरका धेरै विद्यार्थीहरूले पनि मार्गदर्शन र समर्थन खोजिरहेका छन् ।
सेवाहरूको विस्तारः शैक्षिक परामर्श व्यवसायहरूले विद्यार्थीहरूलाई उनीहरूको शिक्षाको समयमा र पछि सहयोग गर्न इन्टर्नसिप, क्यारियर मेला, पूर्वविद्यार्थी सञ्जाल र मेन्टरसिप कार्यक्रमहरूजस्ता मूल्य वर्धित सेवाहरू प्रस्ताव गर्न सक्छन् ।
विदेशी विश्वविद्यालयहरूसँग साझेदारीः शैक्षिक परामर्शदाताहरूले विदेशी संस्थाहरूसँग साझेदारी स्थापना गरेर आफ्नो दायरा विस्तार गर्न सक्छन् । यसले उनीहरूलाई विद्यार्थीहरूलाई विशेष भर्ना, छात्रवृत्ति र अन्य अवसरहरू प्रदान गर्न अनुमति दिन्छ ।
भाषा र सांस्कृतिक एकीकरण कार्यक्रमहरूः विद्यार्थीहरूलाई विदेशी वातावरणमा अनुकूलन गर्न मद्दत गर्न भाषा पाठ्यक्रम वा सांस्कृतिक एकीकरण कार्यक्रमहरू प्रदान गर्नाले परामर्श सेवामा महत्वपूर्ण मूल्य थप्नेछ ।
निष्कर्ष: अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षामा बढ्दो चासोका कारण नेपालमा शैक्षिक परामर्श व्यवसायले ठूलो आशा राखेको छ । प्रतिस्पर्धा र नियमनको कमीजस्ता चुनौतीहरू भए पनि, यी नवीनता, व्यावसायिकता, र विद्यार्थी–पहिलो दृष्टिकोणद्वारा पार गर्न सकिन्छ । जति धेरै नेपाली विद्यार्थीहरू उच्च शिक्षाका लागि विश्वव्यापी अवसरहरूतर्फ हेर्छन्, शैक्षिक परामर्शदाताहरूले उनीहरूलाई शैक्षिक र व्यावसायिकरूपमा सफलताको दिशामा मार्गनिर्देशन गर्न महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नु आवश्यक रहेको छ । तर यी सबै कार्यहरू गर्नको लागि नियमनकारी निकाय शिक्षा मन्त्रालय, शिक्षा विभाग, स्थानीय तहलगायतका सरोकारवाला निकायहरूको कार्य चुस्त दुरुस्त हुनुपर्छ । अर्कोतर्फ जो विद्यार्थी उच्च शिक्षाको लागि विदेश जाने प्रक्रियामा रहेका छन् ती विद्यार्थी र ती विद्यार्थीका अभिभावकहरूले पनि शैक्षिक परामर्श केन्द्रहरूको बारेमा राम्रोसँग बुझेर मात्र प्रक्रिया सुरु गर्नुपर्छ ।
आफूले परार्मश लिन लागेको संस्थाको विगतको इतिहास, त्यसका सञ्चालक र त्यो संस्थाले दिने सेवा र सेवाबापत लिने शुल्क समेतको बारेमा सत्यतथ्य बुझेर प्रक्रिया सुरु गर्नुपर्छ । अन्यथा विद्यार्थीहरू परामर्शकै नाउँमा ठगिने सम्भावना उच्च रहन सक्छ ।
