एसईईलाई सामान्य अर्थमा भन्ने नै हो भने देशभरका सम्पूर्ण विद्यार्थीहरूले एउटै समय तालिकामा कक्षा दशको अन्त्यमा दिने राष्ट्रिय परीक्षा हो । जुन उनीहरूको शिक्षाको एक महत्वपूर्ण विन्दु पनि हो । जुन माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (एसईई) नेपालमा एक महत्वपूर्ण शैक्षिक कोशेढुङ्गा तथा फलामे ढोका पनि हो । यसलाई पहिले स्कुल छोड्ने प्रमाणपत्र अर्थात् (एसएलसी) को रूपमा चिनिन्थो । तर हाल आएर यसलाई एसईईले माध्यमिक शिक्षाको समापनलाई चिह्न लगाउँछ र उच्च अध्ययन र भविष्यको करियर अवसरहरूको लागि प्रवेशद्वारको रूपमा रहेको छ । यसको महत्व व्यक्तिगत विद्यार्थीहरूभन्दा बाहिर फैलिएको छ । यसलाई ससर्ती हेर्ने हो भने राष्ट्रिय शिक्षा नीतिहरू, कार्यबल विकास र समग्र सामाजिक प्रगतिलाई प्रभाव पार्छ । यसको महत्वको बाबजुद, एसईई प्रणालीले यसको प्रभावकारिता र निष्पक्षतालाई असर गर्ने असंख्य चुनौतीहरूको सामना गर्दछ । यसर्थ, एसईई राष्ट्रको शिक्षा प्रणालीको एक महत्वपूर्ण घटक हो । यसले देशको भविष्यलाई आकार दिन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने क्षमता राख्छ । यद्यपि, यसले सामना गर्ने चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्नु विद्यार्थीहरूको शैक्षिक उपलब्धिहरूको निष्पक्ष र समतामूलक मूल्याङ्कन प्रदान गर्ने आफ्नो अभिप्रेत उद्देश्य पूरा गर्ने कुरा सुनिश्चित गर्न आवश्यक छ । यसको साथसाथै सँगै काम गरेर, सरोकारवालाहरूले अझ बलियो र प्रभावकारी एसईई सिर्जना गर्न सक्छन् । जसले गर्दा विद्यार्थीहरूलाई उनीहरूको पूर्णक्षमतामा पुग्न सशक्त बनाउँछ ।
हाम्रो देशमा आगामी चैत ७ गतेदेखि सुरु हुने विसं २०८१ सालको माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (एसईई)मा नियमित र आंशिक गरी पाँच लाख २२ हजार विद्यार्थीले सहभागिता जनाउने भएका छन् । वस्तुतः यो परीक्षामा कक्षा १० का विद्यार्थी सहभागी हुन्छन् । यसमा राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डले यो परीक्षा लिन्छ । यस परीक्षाको तयारी अन्तिम चरणमा पुगेको बोर्डले जनाएको छ । सो परीक्षाका लागि प्रश्नपत्र छाप्ने कार्य सम्पन्न भई प्रश्नपत्रहरू सम्बन्धित निकायहरूमा समेत पुग्ने कार्य भइरहेको छ । अतः परीक्षाका लागि देशभर दुई हजार ७९ केन्द्र कायम गरिएको बताइएको छ । सो परीक्षालाई व्यवस्थित र मर्यादित बनाउन प्रदेश र जिल्ला परीक्षा समन्वय समितिलाई अधिकार प्रत्यायोजन गरिएको जानकारी पनि गरिएको छ । सो परीक्षा उत्तीर्ण हुनको लागि लिखित परीक्षामा ३५ प्रतिशत र प्रयोगात्मक परीक्षामा ४० प्रतिशत अंक नल्याउने परीक्षार्थी माथिलो कक्षा अध्ययनका लागि योग्य हुने छैनन् । मूलतः जिल्लागतरूपमा हेर्दा एसईईमा सबैभन्दा बढी विद्यार्थी काठमाडौंमा रहेका छन् । यो काठमाडौं जिल्लामा ३६ वटा परीक्षा केन्द्रबाट ३९ हजार विद्यार्थीले एसईई दिँदै छन् भने त्यसरी नै एसईईका परीक्षार्थी सबैभन्दा कम मनाङ जिल्लामा रहेका छन् । जबकि मनाङमा एक परीक्षा केन्द्र तोकिएको छ । जहाँबाट ४३ विद्यार्थीले परीक्षा दिँदैछन् ।
नेपालमा एसईईको महत्व
शैक्षिक र करियर प्रगतिः जुन एसईई परीक्षा विद्यार्थीहरूको भविष्यको शैक्षिक र व्यावसायिक मार्गहरूको एक महत्वपूर्ण निर्धारक गर्ने फलामे ढोकाको खुड्किलोरूपमा रहेको छ । यसमा विद्यार्थीहरूले परीक्षामा ल्याएको नतिजाहरूले उच्च माध्यमिक शिक्षा, व्यावसायिक तालिम र विशेष पाठ्यक्रमहरूमा प्रवेशलाई प्रभाव पार्छ । जसलेगर्दा एसईईमा प्राप्त गरेको अंकले राम्रो प्रदर्शनले प्रतिष्ठित संस्थाहरू र छात्रवृत्ति अवसरहरूको ढोका खोल्छ । जबकि कमजोर नतिजाले थप शिक्षा र रोजगारीको लागि विकल्पहरू सीमित गर्न सक्छ ।
विद्यार्थीहरूको मानकीकृत मूल्याङ्कनः एसईईले राष्ट्रियस्तरमा विद्यार्थीहरूको शैक्षिक प्रदर्शन मूल्याङ्कन गर्न मानकीकृत मेट्रिकको रूपमा काम गर्दछ । यसले गणित, विज्ञान, अंग्रेजी र सामाजिक अध्ययनजस्ता मुख्य विषयहरूको उनीहरूको बुझाइको मूल्याङ्कन गर्न मद्दत गर्दछ । जसले उच्च शिक्षामा अगाडि बढ्नुअघि आवश्यक शैक्षिक दक्षताहरू पूरा गर्छ भन्ने कुरा सुनिश्चित गर्छ ।
शैक्षिक गुणस्तरको सूचकः एसईईमा प्रदर्शन प्रवृत्तिले नीति निर्माताहरू र शिक्षकहरूलाई शिक्षा प्रणालीको प्रभावकारिता नाप्न मद्दत गर्दछ । यसले सहरी र ग्रामीण क्षेत्रहरू, निजी र सार्वजनिक विद्यालयहरू र विभिन्न सामाजिक–आर्थिक समूहबीच शैक्षिक पहुँच र गुणस्तरमा असमानताहरूलाई हाइलाइट गर्दछ । यो तथ्याङ्क शिक्षा नीतिहरू र सुधारहरूलाई आकार दिन महत्वपूर्ण छ ।
सामाजिक–आर्थिक प्रभावहरूः एसईई नतिजाले विद्यार्थीहरूको सामाजिक–आर्थिक गतिशीलतामा उल्लेखनीय प्रभाव पार्छ । उच्च शिक्षा प्रायः राम्रो तलब हुने जागिरको लागि पूर्वसर्त हो र एसईईमा राम्रो प्रदर्शन गर्नेहरूले थप अध्ययनको लागि छात्रवृत्ति र वित्तीय सहायता प्राप्त गर्ने राम्रो सम्भावना हुन्छ । यसविपरीत, कमजोर एसईई नतिजा भएका विद्यार्थीहरूले अर्थपूर्ण रोजगारी पाउन संघर्ष गर्न सक्छन् । जसले गर्दा आर्थिक असमानता कायम रहन्छ ।
मनोवैज्ञानिक र सामाजिक प्रभावः मुलुकमा एसईईलाई प्रायः विद्यार्थीहरूको लागि एकक्षणको रूपमा लिइन्छ । जसमा भन्ने नै हो भने परिवार र समाजबाट उच्च अपेक्षाहरूले विद्यार्थीहरूको मानसिक स्वास्थ्यलाई असर गर्ने ठूलो दबाब सिर्जना गर्न सक्छ । जुन एसईईमा सफलतालाई उपलब्धिको रूपमा मनाइन्छ । जबकि असफलताले सामाजिक कलंक र आत्म–सम्मान कम गर्न सक्छ ।
नेपालमा एसईईका चुनौतीहरू
परीक्षा–केन्द्रित शिक्षा प्रणालीः एसईई प्रणालीले समग्र सिकाइ र आलोचनात्मक सोचको सट्टा राम्रो परीक्षा प्रदर्शनलाई धेरै जोड दिन्छ । यसमा धेरै विद्यार्थीहरूले अवधारणाहरू बुझ्नुको सट्टा उत्तरहरू कण्ठस्थ पार्नमा ध्यान केन्द्रित गर्छन् । जसले गर्दा सतही–स्तरको ज्ञान अवधारण हुन्छ ।
विद्यालयहरू बीचको गुणस्तर असमानताः सार्वजनिक र निजी विद्यालयहरूद्वारा प्रदान गरिएको शिक्षाको गुणस्तरमा स्पष्ट भिन्नता छ । जसमा भन्ने नै हो भने राम्रो पूर्वाधार, योग्य शिक्षकहरू र सिकाइ सामग्रीहरूमा पहुँचका कारण निजी विद्यालयहरूले सामान्यतया राम्रो एसईई नतिजा दिन्छन् । विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रका सार्वजनिक विद्यालयहरू प्रायः कम योग्य शिक्षकहरू, स्रोतसाधनको अभाव र कमजोर शिक्षण विधिहरूसँग संघर्ष गर्छन् । जसले गर्दा एसईईमा कम प्रदर्शन हुन्छ ।
सामाजिक आर्थिक अवरोधहरूः विपन्न पृष्ठभूमिका धेरै विद्यार्थीहरूले आर्थिक अवरोधका कारण एसईईको तयारीमा चुनौतीहरूको सामना गर्छन् । निजी शिक्षण, अध्ययन सामग्री र उचित मार्गदर्शनमा पहुँचको अभावले उनीहरूलाई सहरी समकक्षीहरूको तुलनामा बेफाइदामा पार्छ ।
परीक्षामा गल्ती र अनियमितताः एसईई परीक्षामा प्रश्न चुहावट, ठगी र प्रशासनिक गल्तीका घटनाहरू रिपोर्ट गरिएका छन् । यस्ता गल्तीहरूले परीक्षा प्रणालीको विश्वसनीयतालाई कमजोर बनाउँछन् र केही विद्यार्थीहरूको लागि अनुचित फाइदा सिर्जना गर्छन् भने अरूलाई हानि पुर्याउँछन् ।
विद्यार्थीहरूमा मनोवैज्ञानिक तनावः एसईईमा राम्रो प्रदर्शन गर्ने अत्यधिक दबाबले विद्यार्थीहरूमा उल्लेखनीय तनाव र चिन्ता निम्त्याउँछ । यसमा पनि खासगरीकन भन्ने नै हो भने असफलताको डर, सामाजिक अपेक्षाहरू र परीक्षाको प्रतिस्पर्धात्मक प्रकृतिले मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरू र डिप्रेसनको घटनाहरू पनि निम्त्याउन सक्छ ।
सिप–आधारित सिकाइको लागि सीमित दायराः एसईई पाठ्यक्रम मुख्यतया सैद्धान्तिक छ, व्यावहारिक सिप र व्यावसायिक शिक्षामा न्यूनतम जोडको साथ परम्परागत विषयहरूमा उत्कृष्ट नहुने विद्यार्थीहरूले विविध मूल्याङ्कन विधिहरू र सिप–आधारित सिकाइको अवसरहरूको अभावका कारण प्रायः वैकल्पिक करियर मार्गहरू खोज्न संघर्ष गर्छन् ।
उचित करियर मार्गदर्शनको अभावः धेरै विद्यार्थीहरू एसईईपछि उपलब्ध विभिन्न शैक्षिक र व्यावसायिक विकल्पहरू बारे अनभिज्ञ हुन्छन् । यसमा उचित करियर परामर्शको अभावले विद्यार्थीहरूले आफ्नो भविष्यको अध्ययनको बारेमा अनभिज्ञ निर्णयहरू गर्छन् । जसले गर्दा असन्तुष्टि र बेरोजगारी हुन्छ ।
ग्रेडिङ प्रणालीसँग सम्बन्धित समस्याहरूः एसईईमा लेटर ग्रेडिङ प्रणाली (एलजीएस)को सुरुवातले मिश्रित प्रतिक्रिया पाएको छ । यसको उद्देश्य तनाव र प्रतिस्पर्धा कम गर्नु हो । तर धेरै सरोकारवालाहरू विश्वास गर्छन् कि यसमा विद्यार्थीहरूको क्षमता छुट्याउन स्पष्टताको अभाव छ । केही संस्थाहरूले अझै पनि संख्यात्मक स्कोरलाई प्राथमिकता दिन्छन् । जसले गर्दा भर्नामा असंगति हुन सक्छ ।
समग्रमा भन्नुपर्दा गत वर्षको परीक्षा नतिजाले विद्यार्थीहरूका लागि एसईई निकै चुनौतीपूर्ण रहेको संकेत गरेको छ । जबकि गत वर्ष चार लाख ६४ हजार सात सय ८५ विद्यार्थी एसईईमा सहभागी भएकामा ४८ दशमलव ८६ प्रतिशत मात्र उत्तीर्ण भए । तीमध्ये एक सय ८६ ले मात्र ४ जीपीए हासिल गरे । यसरी आधाभन्दा बढी, ५१ दशमलव १४ प्रतिशत, विद्यार्थी असफल भए । यस नतिजाले समाजमा चिन्ता बढाएको छ । यसमा विद्यार्थी, शिक्षक, अभिभावक र सरकारी अधिकारी गम्भीर हुन आवश्यक छ । मूलतः नेपाली विद्यार्थीहरूको शैक्षिक र व्यावसायिक भविष्यलाई आकार दिन एसईई परीक्षाले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । यद्यपि, यसले प्रणालीलाई अझ समतामूलक, प्रभावकारी र विद्यार्थीमैत्री बनाउन सम्बोधन गर्नुपर्ने असंख्य चुनौतीहरू पनि प्रस्तुत गर्छ । यसको साथै सिपमा आधारित सिकाइमा केन्द्रित शैक्षिक सुधारहरू, विद्यालयको गुणस्तरमा असमानता कम गर्ने र राम्रो चरित्र मार्गदर्शन प्रदान गर्ने कार्यले एसईई ढाँचामा उल्लेखनीय सुधार गर्न सक्छ । अतः यी चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गरेर नेपालले एसईई राष्ट्रिय विकास र विद्यार्थीहरूको सफलतामा योगदान पुर्याउने निष्पक्ष र मूल्यवान मूल्याङ्कन प्रणाली बनेको सुनिश्चित गर्न सक्छ ।
