भर्खर मात्र नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो तिहार पर्व सकिएको छ । यस पर्वमा फूल र बत्ती दुवै जीवनका सौन्दर्यका प्रतीक हुन् । फूलले प्रकृतिको सुगन्ध र मनको शान्ति दिन्छ भने बत्तीले अन्धकार हटाएर उज्यालोको आशा जगाउँछ । यी दुई तत्वहरूको संगममा जब कुनै पर्व मनाइन्छ । त्यो केवल एक मेला मात्र होइन, जीवनप्रेम र सृजनशीलताको उत्सव पनि हुन्छ । यही पृष्ठभूमिमा राष्ट्रमा आयोजना गरिएको तेस्रो फ्लोरा एक्स्पो एक अद्वितीय घटना बनेको छ । यस एक्स्पोले फूलको व्यावसायिक सम्भावना, बत्ती र सजावटका कलात्मक आयाम, हरियालीको सौन्दर्य र वातावरणीय चेतनाको सन्देश एकैसाथ अघि सारेको छ । फलतः तिहारको रौनकले देशैभरि फूलमाला र बत्तीहरूले सजिएको बेला राजधानीको हृदयस्थल भृकुटीमण्डपमा तेस्रो तिहार फ्लोरा एक्स्पोको समाप्त भयो । यो खासगरीकन नर्सरी व्यवसायी सङ्घ नेपालको आयोजनामा सञ्चालित यो एक्स्पोले तिहारको महोत्सवलाई फूलको उत्सवमा परिणत गर्दै दैनिक जीवनमा फूलको महत्वलाई उजागर गरेको छ । यो वर्ष तेस्रो संस्करण भएको यो मेला गत असोज २८ गतेदेखि कात्तिक १ गतेसम्म सञ्चालन भएको थियो । सो समयमा ७० वटा स्टलहरू राखिएका थिए । सोही आयोजकहरूका अनुसार, यस मेलाबाट ५० लाखभन्दा बढीको आर्थिक कारोबार हुने अनुमान गरिएको थियो ।
यो एक्स्पो तिहारको सन्दर्भमा मात्र सीमित नभई नेपालको पुष्प तथा बागवानी क्षेत्रको समग्र विकासलाई प्रतिविम्बित गर्दछ । नेपालजस्तो जैविक विविधताले भरिपूर्ण देशमा फूलहरूको उत्पादन र व्यापारले किसानहरूको जीवनस्तर उकास्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । तर, विगतका वर्षहरूमा आयातित फूलहरूले स्थानीय उत्पादनलाई प्रभावित पारेको सन्दर्भमा यो एक्स्पोले आन्तरिक बजार प्रवर्द्धनको महत्वपूर्ण कदम साबित भएको छ । फलतः विगतका वर्षहरूमा पनि यो एक्स्पोले तिहारमा फूलको माग बढाउने काम गरेको थियो । पहिलो संस्करण अर्थात्विगतमा विसं २०८०मा सुरु भएको यो एक्स्पो दोस्रो वर्षमा नै लोकप्रिय बनेको थियो । तेस्रो संस्करणमा थप विविधता ल्याइएको छ । जसमा स्थानीय तथा विदेशी प्रजातिका फूलहरू प्रदर्शन गरिएका थिए ।
नर्सरी व्यवसायी संघ नेपालले उक्त एक्स्पोको आयोजना गरेको थियो । सो एक्स्पोको प्रवद्र्धक पुष्प विकास केन्द्र र वनस्पति विभाग रहेको छ । सो मेलामा विभिन्न प्रजातिका फूल गमला तथा मनमोहक आकर्षक फूललगायत कृषि प्रयोजनमा, ज्योतिको नर्सरी, फलफूल नर्सरीबाट उत्पादित विभिन्न प्रजातिका बोटबिरुवा प्रदर्शन तथा बिक्री–वितरणका लागि राखिएको थियो । विशेषगरी तिहारका लागि सयपत्री, मखमली, गुलाफजस्ता फूलहरूको स्टक बढी थियो । सबाहेक, एक्सोटिक प्रजातिका आर्किड, क्याक्टस र इनडोर प्लान्टहरू पनि आकर्षणका केन्द्र बनेका छन् । एउटा स्टलमा भने काठमाडौँ उपत्यकाबाहिरका किसानहरूले उत्पादन गरेका जैविक फूलहरू पनि राखेका थिए । उदाहरणका लागि, धादिङ र काभ्रेपलाञ्चोकका नर्सरीहरूले स्थानीय बीउबाट उब्जाएका फूलहरू ल्याएका छन् । अर्को स्टलमा भने आयातित फूलहरूको तुलनामा स्थानीय उत्पादनको गुणस्तर उजागर गर्ने प्रदर्शनी थियो । यसमा आयोजकहरूले स्टलहरूमा जैविक खेतीको प्रचार पनि गरेका थिए । जसमा कम रसायन प्रयोग गरेर उत्पादन गरिएका फूलहरू विशेष छुटमा उपलब्ध थिए । उक्त मेलाको मुख्य आकर्षण भनेको फूलहरूबाट बनेका सजावटी सामग्रीहरू हुन् । तिहारका लागि तयार पारिएका रङ्गीचङ्गी तोरण, माला र फूलका मूर्तिहरूले दर्शकहरूलाई मन्त्रमुग्ध बनाएका थिए ।
आर्थिक महत्व र किसानहरूको सहभागिता यो एक्स्पोले नेपालको नर्सरी व्यवसायलाई नयाँ उचाइ दिने अपेक्षा गरिएको थियो । वस्तुतः देशमा पुष्प तथा बागवानी क्षेत्रले वार्षिक अर्बौँको कारोबार गर्दछ । तर आयातको निर्भरताले स्थानीय किसानहरू प्रभावित छन् । यस एक्स्पोले ५० लाखको कारोबार लक्ष्य राखेको थियो । जसमा ७० प्रतिशत स्थानीय उत्पादनमा केन्द्रित छ । जसमा नर्सरी व्यवसायी संघ नेपालका अध्यक्षले भने, यो मेलाले किसानहरूलाई प्रत्यक्ष बजार उपलब्ध गराउँछ । फलतः तिहारजस्तो चाडमा फूलको माग बढ्छ । तर मूल्यमा शोषण नहोस् भनेर हामीले न्यूनतम मूल्य निर्धारण गरेका छौँ । यसमा किसानहरूको सहभागिताले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउँछ । उदाहरणस्वरूप, ललितपुरका एक किसानले यस मेलामा पहिलो पटक स्टल राखेका थिए । उनले भने, हाम्रो गाउँमा फूल खेतीले महिलाहरूलाई रोजगारी दिएको छ । यो एक्स्पोले हाम्रो उत्पादनलाई काठमाडौँ बजारसम्म पुर्याउँछ । यस्ता कथाहरूले एक्स्पोको सामाजिक प्रभावलाई दर्साउँछन् । सरकारले पनि यसलाई प्रोत्साहन दिँदै कृषि अनुदान र तालिम कार्यक्रमहरू विस्तार गर्ने योजना बनाएको छ ।
फूल उत्पादनमा रसायनको अत्यधिक प्रयोगले पर्यावरणीय असर पार्छ । यसलाई मध्यनजर गर्दै यो एक्स्पोमा जैविक खेतीको प्रदर्शनी विशेषगरी देखाइएको थियो । यी स्टलहरूमा कम्पोस्ट उर्वरक, जैविक कीटनाशक र पानी बचत गर्ने सिँचाइ प्रविधिहरूको जानकारी दिइएको छ । यसमा भन्ने नै हो भने आयोजकहरूले प्लास्टिक फ्री अभियान पनि चलाएका छन् । जसमा फूलका भाँडाहरू माटोका प्रयोग गरिएका छन् । नेपालको हिमालयन क्षेत्रमा पाइने दुर्लभ फूलहरू जस्तैः राइनोक्रिप्टिडियम वा ब्लु पप्पीको संरक्षणमा पनि यो एक्स्पोले जोड दिएको छ । यसमा विशेषज्ञहरूले सेमिनारहरूमा यी प्रजातिहरूको संरक्षणबारे छलफल गरेका छन् । यसले पर्यावरण चेतना बढाउन मद्दत गर्छ र तिहारजस्तो चाडलाई दिगो बनाउँछ । सो मेला अवलोकन गर्न सर्वसाधारणका लागि प्रवेश शुल्क प्रतिव्यक्ति एक सय रुपैयाँ तोकिएको छ । यसमा पनि ज्येष्ठ नागरिकहरूका लागि ५० रुपैयाँ र विद्यार्थीहरूका लागि निःशुल्क छ । जबकी उद्घाटनकै दिन हजारौँ दर्शकहरूले अवलोकन गरे । एक दर्शकले भने, ‘तिहारको शुभकामना दिन यो मेला आउनु उपयुक्त भयो । फूलहरूको विविधताले घर सजाउन सजिलो भयो । यसर्थ परिवारहरूसँग आएका बालबालिकाहरूले फूलहरू छोइछुने र फोटो खिचाउने अवसर पाए ।’ जसले गर्दा सोसल मिडियामा तिहार फ्लोरा एक्स्पो ह्यासट्याग ट्रेन्डिङ बनेको छ । जसमा दर्शकहरूले आफ्ना अनुभव साटेका थिए ।
पहिलो तिहार फ्लोरा एक्स्पो विसं २०८०मा ५० स्टलसँग सुरु भएको थियो । जसबाट ३० लाख कारोबार भएको थियो । दोस्रो संस्करणमा ६० स्टल र ४० लाख कारोबार भयो । यस वर्ष तेस्रो संस्करण पनि समाप्त भयो । जसले गर्दा यस क्षेत्रको विस्तारलाई संकेत गर्छ । विगतमा कोभिडको प्रभावले मेला प्रभावित भएको थियो । तर अहिले पूर्ण क्षमतामा सञ्चालन भएको छ । सो मेला आयोजकहरूले आगामी वर्षहरूमा यो एक्स्पोलाई राष्ट्रिय स्तरमा विस्तार गर्ने योजना बनाएका छन् । यसमा पोखरा, विराटनगर जस्ता सहरहरूमा शाखा मेलाहरू सञ्चालन गर्ने र अनलाइन प्लेटफर्ममार्फत बिक्री गर्ने तयारी छ । यसले किसानहरूलाई थप अवसर दिन्छ ।
समग्रमा भन्नुपर्दा भृकुटीमण्डपमा सुरु भएको तेस्रो तिहार फ्लोरा एक्स्पोले तिहारको उज्यालोमा फूलहरूको रङ्ग थपेको छ । यो मेला आर्थिक, सामाजिक र पर्यावरणीय रूपमा महत्वपूर्ण छ । तिहारको यो महोत्सवमा सबैलाई अवलोकन गर्न आमन्त्रित गर्दै, फूलहरूको यो संसारमा डुबुल्की लगाउन अवसर प्रदान गरेको थियो । जसमा समृद्ध नेपालको निर्माणमा यस्ता प्रयासहरूले योगदान पुर्याउँछन् । मूलतः तेस्रो फ्लोरा एक्स्पो केवल एक प्रदर्शनी मात्र होइन, एक सन्देश पनि थियो । जसमा फूलको सुगन्ध र बत्तीको उज्यालो सँगै नेपालको भविष्य पनि उज्यालो बनाउन सकिन्छ । यसले देखाएको छ कि सौन्दर्य, व्यवसाय र वातावरणबीच सन्तुलन कायम गर्न सकिन्छ । अतः फूलहरूले प्रकृतिप्रतिको प्रेम सम्झाउँछन् । जब कि बत्तीहरूले उज्यालोको मार्ग देखाउँछन् र एक्स्पोहरूले दुवैलाई जोड्दै नेपाली समाजमा समृद्धि, स्वच्छता र सृजनशीलता फैलाउने अभियान चलाएको छ । यो तेस्रो फ्लोरा एक्स्पोले नेपाली जनतालाई सन्देश दिएको छ । यसमा फूल मात्र होइन, आशा पनि रोपौँ । बत्ती मात्र होइन, चेतनाको उज्यालो पनि बालौँ । यो अभियान केवल सौन्दर्य प्रदर्शन नभएर नेपाललाई हरित, सुन्दर र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रतर्फ लैजाने मार्ग पनि हो । जसमा फूल र बत्तीको पर्वसँगै मनाइने फ्लोरा एक्स्पोले आगामी पुस्ताका लागि एउटा सन्देश छोडेको छ । यो उज्यालो भविष्य त्यहीँ हुन्छ जहाँ मनमा हरियाली र व्यवहारमा जिम्मेवारी हुन्छ ।
