आर्थिक विकासमा किन पछाडि पर्यो नेपाल ? पछिल्लो समय यो प्रश्न निकै पेचिलो बन्दै गएको छ । भदौ २३ र २४ को जेनजी आन्दोलन हुनुको पछाडिका धेरै कारणहरुमध्येको प्रमुख कारण पनि हो यो । नेपाल एक प्राकृतिक सुन्दरता, विविध संस्कृति र अपार सम्भावनाले भरिएको देश हो । हिमाल, पहाड र तराईंको भौगोलिक विविधतासँगै यहाँका जनतामा दृढ मेहनत र आपसी सद्भावको भावना पाइन्छ । यस्ता अनुकूल परिस्थितिहरू हुँदाहुँदै पनि नेपाल विकासको दौडमा पछाडि परिरहेको सत्यलाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन । प्रश्न उठ्छ — आखिर किन नेपाल विकासमा पछाडि छ ? यसको उत्तर राजनीतिक अस्थिरता, भ्रष्टाचार, कमजोर नेतृत्व, शिक्षा र स्वास्थ्यको अवस्था र जनशक्तिको पलायनजस्ता विविध कारणहरूसँग सम्बन्धित छ ।
राजनीतिक अस्थिरता नेपालको प्रमुख समस्या हो । २००७ सालमा प्रजातन्त्र आएदेखि अहिलेसम्म देशले स्थायी सरकार पाएको छैन । सरकार फेरिने, नीति बदलिने र दीर्घकालीन योजनाहरू अधुरै रहने क्रम जारी छ । विकासका योजनाहरूलाई निरन्तरता नदिँदा परियोजनाहरू अलपत्र पर्छन् । हरेक सरकारले आफ्नै कार्यक्रम ल्याउँछ तर परिणाम देखिँदैन । राजनीतिक दलहरूबीच आपसी प्रतिस्पर्धा देशको हितभन्दा व्यक्तिगत वा पार्टीगत स्वार्थमा सीमित रहँदा विकासको बाटोमा ठूलो अवरोध खडा भएको छ । भ्रष्टाचार नेपाल विकासमा पछाडि पर्ने अर्को प्रमुख कारण हो । नातावाद, पक्षपात, घुसखोरी र अनियमितता प्रशासनदेखि राजनीतिक तहसम्म गढेर बसेका छन् । योजना बनाउँदा पारदर्शिता नहुँदा ठूला रकम नोक्सान हुन्छ । एउटा पुल बनाउन पाँच वर्ष लाग्छ भने पनि त्यसको गुणस्तर कमजोर हुने, ठेकेदार र अधिकारीबीच कमिसनको खेल चल्ने अवस्था सर्वविदित छ । यस्तो वातावरणमा सच्चा काम गर्ने व्यक्तिहरू हतोत्साहित हुन्छन्, जसले विकासको गति झनै सुस्त बनाउँछ । शिक्षा र जनचेतनाको कमी पनि विकासमा बाधक बनेको छ । ग्रामीण क्षेत्रमा अझै पनि शिक्षाको पहुँच सीमित छ । गुणस्तरीय शिक्षाको अभावले दक्ष जनशक्ति उत्पादन हुन सकेको छैन । शिक्षाको उद्देश्य रोजगार सिर्जना र उत्पादन बढाउने हुनुपर्ने हो । तर हाम्रो शिक्षाले व्यावहारिक सीपभन्दा प्रमाणपत्रमुखी बनाएको छ । यसका कारण युवाहरूले देशमा अवसर नदेखी विदेश पलायन गर्न थालेका छन् ।
हरेक वर्ष लाखौँ युवा रोजगारका लागि खाडी मुलुक र अन्य देशतिर जान्छन् । उनीहरूले पठाउने रेमिट्यान्सले देशको अर्थतन्त्र चलिरहेको भए पनि, देशभित्र उत्पादनशील जनशक्ति घटिरहेको छ । कुशल जनशक्ति बाहिरिने र असंगठित श्रमिक मात्र भित्र रहँदा उद्योग, कृषि र प्राविधिक क्षेत्रमा विकासको गति रोकिन्छ । अविकसित पूर्वाधार र प्राकृतिक स्रोतको कमजोर उपयोग पनि कारण बनेको छ । नेपालमा जलविद्युत्, पर्यटन, कृषि र खनिज स्रोतको अपार सम्भावना छ । तर ती स्रोतहरू उपयोग हुन सकेका छैनन् । ऊर्जा उत्पादनमा पर्याप्त लगानी नभएर उद्योग विस्तार हुन सकेको छैन । कृषि अझै परम्परागत विधिमा निर्भर छ, जसले उत्पादकत्व घटाएको छ । पर्यटन क्षेत्रमा पनि आवश्यक पूर्वाधार र अन्तर्राष्ट्रिय प्रचारको अभावले अवसरहरू सीमित बनाएका छन् ।
शासन प्रणालीमा जवाफदेहिताको कमी पनि उल्लेखनीय समस्या हो । सरकारी कार्यालयहरूमा सेवाग्राहीलाई समयमै काम नहुने, अनावश्यक ढिलाइ हुने र नागरिकलाई सानो कामका लागि धेरै धाउनुपर्ने अवस्था अझै कायम छ । यसले नागरिकमा असन्तोष बढाउँछ र राज्यप्रतिको विश्वास घटाउँछ । जब जनता राज्यप्रति असन्तुष्ट हुन्छन्, तब विकासका कार्यक्रमहरूमा जनसहभागिता पनि घट्छ । सांस्कृतिक र सामाजिक सोच पनि परिवर्तन गर्नुपर्ने देखिन्छ । हामीले अझै पनि सरकारी रोजगारीलाई मात्र सम्मानको रूपमा लिन्छौँ, जबकि व्यवसाय, कृषि र सीपमूलक पेशातिर कम रुचि देखाउँछौँ । आत्मनिर्भर हुनुभन्दा परनिर्भर मानसिकता हाबी भएको छ । जबसम्म समाजले कामलाई सम्मान र उत्पादनलाई प्राथमिकता दिँदैन, तबसम्म विकासको लक्ष्य केवल भाषणमा सीमित रहन्छ ।
नेपाल विकासमा पछाडि हुनुका कारणहरू अनेक छन्— राजनीतिक अस्थिरता, भ्रष्टाचार, कमजोर नीति, शिक्षाको कमी, जनशक्तिको पलायन र स्रोतको दुरुपयोग । तर यी सबै समस्याहरू समाधान असम्भव छैनन् । यदि राजनीतिक स्थिरता कायम गर्न सकियो, नीति पारदर्शी बनाइयो, शिक्षा प्रणाली व्यवहारिक बनाइयो र युवाशक्तिलाई देशमै अवसर दिइयो भने नेपालले द्रूत विकासको बाटो लिन सक्छ । नेपालसँग क्षमता छ, तर आवश्यकता छ दृढइच्छा शक्ति, पारदर्शी प्रशासन र देशप्रेमी नेतृत्वको । जब हरेक नेपालीले ‘देशको विकास मेरो जिम्मेवारी हो’ भन्ने सोच राख्छ, तब मात्र नेपालले साँचो अर्थमा विकासको उज्यालो देख्नेछ । नेपाल विकासमा पछाडि पर्नुको मुल कारण केवल सरकार मात्र होइन, हाम्रा सामूहिक कमजोरीहरू पनि धेरै रहेका छन् । राजनीतिक अस्थिरता, भ्रष्टाचार, शिक्षा प्रणालीको कमजोरी, जनशक्ति पलायन र स्रोतको दुरुपयोगले देशलाई पछाडि धकेलेको हो । तर आशा हराएको छैन ।
यदि हामी सबैले आफ्नो जिम्मेवारी बुझ्यौँ, नेतृत्व पारदर्शी बन्यो र युवाशक्ति देशभित्रै उपयोग गर्न सक्यौँ भने नेपाल विकासको नयाँ युगमा प्रवेश गर्न सक्छ । नेपालका स्रोत र जनशक्ति दुवै बलियो छन्— अब आवश्यकता छ इच्छाशक्ति, इमानदारी र साझा प्रयासको । यो सबैको सामूहिक प्रयासबाट मात्र सम्भव हुन्छ । यसकारण हरेक क्षेत्र, तह र तप्का रहेका नेपालीहरुले मुलुकको दिगो आर्थिक विकास र समृद्धि हाँसिल गर्नको लागि हातेमालो गर्नु जरुरी रहेको छ ।
