नेपाल, प्राकृतिक सुन्दरता, सांस्कृतिक विविधता र ऐतिहासिक विरासतले भरिपूर्ण एक हिमालयी राष्ट्र, विकासको पथमा अग्रसर छ । यो विकास यात्रा सरल र स्पष्ट छैन, विशेष गरी आर्थिक क्षेत्रमा भने धेरै कठिनाइ रहेका छन् । यसमा आर्थिक समृद्धि भन्नाले केवल सकल घरेलु उत्पाद (जीडीपी) को वृद्धि मात्र होइन, बरु व्यापक अर्थमा सबै नागरिकको जीवनस्तरमा सुधार, रोजगारीको अवसर, गरिबीमा कमी, तथा टिकाऊ र समावेशी विकासलाई बुझिन्छ । यस लक्ष्यप्रति नेपालको यात्रामा सबैभन्दा महत्वपूर्ण र रणनीतिक सम्पदाको हुन्छ भने, त्यो नेपालको युवा शक्ति हो । फलतः जनसंख्याको ठूलो अर्थात् लगभग ४० प्रतिशत युवामा केन्द्रित भएको यो देशले जनसांख्यिकीय लाभांश (डेमोग्राफिक डिबिडेन्ड) को अवस्था अनुभव गरिरहेको छ । यो लाभांश भनेको काम गर्न योग्य युवा जनसंख्याको अनुपात बढी हुँदा आर्थिक वृद्धिको अवसर प्राप्त हुने अवस्था हो । तर, यो लाभांश स्वतःस्फूर्त रूपमा आर्थिक समृद्धिमा परिणत हुँदैन । यसको लागि युवाको ऊर्जा, सिर्जनशीलता र क्षमतालाई सही दिशा निर्देशन गर्ने, लगानी गर्ने र सशक्तिकरण गर्ने आवश्यकता छ ।
हाम्रो देशको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषि, पर्यटन, जलस्रोत, सेवा र हालसालै विदेशी रोजगारीमा निर्भर छ । यसर्थ कृषि क्षेत्रले धेरै जसो पारम्परिक विधि र कम उत्पादकतामा सीमित छ । यसमा खासगरीकन देश निर्माण क्षेत्र न्यून र अविकसित अवस्थामा छ । यस्तो अवस्थामा देशको जीडीपी वृद्धिदर चुनौतीपूर्ण रहँदै आएको छ । अर्कोतर्फ, नेपालमा हरेक वर्ष धेरै संख्यामा युवाहरू शिक्षण तथा प्रशिक्षणबाट स्नातक भएर श्रम बजारमा प्रवेश गर्छन् । तर, देशभित्र रोजगारीको अवसर सीमित भएकाले वार्षिक रूपमा हजारौं युवाहरू विदेशिन बाध्य हुन्छन् । विश्व बैंकका अनुसार, नेपाल विदेशबाट रेमिटेन्स प्राप्त गर्ने देशहरूमा अग्रणी मध्ये एक हो । रेमिटेन्सले देशको अर्थतन्त्रलाई सहारा दिए पनि, यसले मस्तिष्कको बहाव (ब्रेन ड्रेन) को गम्भीर समस्या पनि सिर्जना गरेको छ । देशले उच्च शिक्षा र प्रशिक्षण प्राप्त गरेका सिपालु युवाहरू गुमाउँदै छ । यसले दीर्घकालीन आर्थिक विकासमा ठूलो प्रहार गर्न सक्छ । त्यसैले, युवाको क्षमतालाई देशभित्रै रोजगारी र उद्यमिताको अवसर सिर्जना गरेर उपयोग गर्नु नेपालको आर्थिक समृद्धिको लागि सर्वोच्च प्राथमिकता हुनुपर्छ ।
नेपालको आर्थिक समृद्धिमा युवाको भूमिका विविध आयामहरूमा देख्न सकिन्छ, जसमा निम्न मुख्य क्षेत्रहरू उल्लेखनीय छन् ।
नवप्रवर्तन (इनोभेसन) र उद्यमिता (एन्टरप्रेन्योरसिप) : युवा सिर्जनशील, जोखिम लिने क्षमतायुक्त र नयाँ विचारहरू प्रति उत्साही हुन्छन् । सूचना प्रविधि (आईसीटी), कृषि प्रविधि (एग्रीटेक), शैक्षिक प्रविधि (एडटेक), स्वास्थ्य प्रविधि (हेल्थटेक), हरित ऊर्जा, सिर्जनात्मक उद्योग (क्रिएटिभ इन्डस्ट्रिज) र पर्यटन जस्ता क्षेत्रहरूमा युवा उद्यमीहरूले नवीनतम सोच र प्रविधिको प्रयोग गरी नयाँ व्यवसायिक मोडेलहरू सिर्जना गर्न सक्छन् । यसको साथसाथै स्टार्टअप संस्कृतिलाई बढावा दिँदै गरेको अवस्थामा, युवा उद्यमीहरूले नयाँ रोजगारीको सिर्जना गर्ने, आयात निर्भरता घटाउने र नेपाली उत्पादनहरू विश्व बजारसम्म पु¥याउने काम गर्न सक्छन् । उदाहरणका लागि, डिजिटल भुक्तानी प्रणाली, इ–कमर्स प्लेटफर्म, प्रविधि आधारित कृषि, स्मार्ट पर्यटन सेवाहरू आदिले अर्थतन्त्रमा गतिशीलता ल्याउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन् । युवा उद्यमीहरू नै भविष्यको रोजगारदाता हुने सम्भावना राख्छन् ।
उत्पादकशील श्रमशक्ति (प्रोडक्टिभ वर्कफोर्स): आर्थिक वृद्धिको लागि उत्पादकशील श्रमशक्ति अत्यावश्यक छ । युवाहरू नयाँ प्रविधि र कौशल सजिलै सिक्न सक्छन् र कार्यस्थलमा प्रयोग गर्न सक्छन् । कृषि, उद्योग, निर्माण, सेवा, आईटी जस्ता विभिन्न क्षेत्रहरूमा युवा श्रमिकहरूले उत्पादकता वृद्धि गर्न मद्दत पुर्याउँछन् । तर, यसको लागि उनीहरूले बजारमा माग भएका कौशलहरू (मार्केट–रिलेभेन्ट स्किल्स) सिक्नुपर्छ । विज्ञान, प्रविधि, इन्जिनियरिङ, गणित, वित्त, प्रबन्धन, भाषा, र सिर्जनात्मक कलाजस्ता क्षेत्रहरूमा युवाहरू कौशल अर्जन गरेमा उनीहरूको उत्पादकत्वमा वृद्धि हुनेछ । त्यसले देशको आर्थिक उत्पादन र प्रतिस्पर्धात्मकतामा सीधा योगदान पुर्याउँछ ।
प्रविधि र डिजिटल परिवर्तन (टेक्नोलोजी एन्ड डिजिटल ट्रान्सफर्मेसन) : चौथो औद्योगिक क्रान्ति (इन्डस्ट्री ४.०) को युगमा प्रविधि र डिजिटलाइजेसन आर्थिक विकासको मुख्य इन्जिन हुन् । नेपाली युवाहरू प्रविधि प्रति धेरै रुचाउने र सजिलै अपनाउने गर्छन् । इन्टरनेट, सामाजिक सञ्जाल, मोबाइल एप्लिकेसन, क्लाउड कम्प्युटिङ, कृत्रिम बुद्धिमता (आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स) जस्ता प्रविधिहरूको प्रयोग गरी युवाहरूले व्यवसाय, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, सरकारी सेवा आदि क्षेत्रहरूमा क्रान्ति ल्याउन सक्छन् । डिजिटल अर्थतन्त्र (डिजिटल इकोनोमी) लाई बढावा दिँदै गर्दा युवा नै अग्रणी भूमिका खेल्न सक्छन् । उदाहरणका लागि, दूरदराजका क्षेत्रमा इ–लर्निङ, टेलीमेडिसिन, इ–बेड्ढिङ सेवा पुर्याउन, कृषि उत्पादनहरू अन्तरजालमार्फत बजार सम्बन्धित जानकारी दिन, र डिजिटल मार्केटिङबाट साना तथा मझौला उद्योगहरूलाई विस्तार गर्न युवाहरू सक्षम छन् । यसले न केवल आर्थिक गतिविधि बढाउँछ, बरु गरिबी र असमानता घटाउन पनि मद्दत गर्छ ।
सामाजिक उद्यमी र सामुदायिक विकास : आर्थिक समृद्धि मात्र आँकडाको खेल होइन, यो समाजको समग्र कल्याणसँग जोडिएको छ । धेरै युवाहरू आफ्नो व्यवसायिक क्षमतालाई सामाजिक समस्याहरू समाधान गर्न प्रयोग गर्न चाहन्छन् । सामाजिक उद्यमी (सोसल एन्टरप्रेन्योरसिप) को माध्यमबाट युवाहरूले समाजका जटिल समस्याहरू जस्तै स्वच्छ पानीको पहुँच, स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा, अपशिष्ट प्रबन्धन, सामाजिक समावेशिता आदिको समाधान गर्दै आर्थिक मूल्य सिर्जना गर्न सक्छन् । यस्ता प्रयासहरूले टिकाउ विकास लक्ष्य (सस्टेनेबल डेवलपमेन्ट गोल्स) हासिल गर्न मद्दत गर्छन् र दीर्घकालीन आर्थिक समृद्धिको आधार बन्छन् । साथै, युवाहरू आफ्नो सामुदायिक संस्था, सहकारी समिति र स्वयंसेवी संस्थामार्फत स्थानीय स्तरमा विकासका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न सक्छन् । सामुदायिक वन, सामुदायिक पर्यटन, स्थानीय उत्पादनलाई बजारमा पुर्याउने जस्ता पहलहरूमा युवाको सहभागिताले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई मजबुत बनाउँछ ।
राजनीतिक स्थिरता र शान्ति निर्माण : आर्थिक समृद्धिको लागि राजनीतिक स्थिरता र शान्ति अपरिहार्य छ । युवा नै देशको भविष्य हुन्, त्यसैले राष्ट्र निर्माणको प्रक्रियामा उनीहरूको सक्रिय भागीदारी महत्वपूर्ण छ । युवाहरूले लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यतालाई बढावा दिने, सुशासन (गुड गभर्नेन्स) को माग गर्ने, भ्रष्टाचार विरुद्ध आवाज उठाउने र सामाजिक न्यायको लागि संघर्ष गर्ने काम गर्न सक्छन् । यसमा पनि खास गरीकन शान्तिपूर्ण, न्यायपूर्ण र समावेशी समाज नै आर्थिक विकासको उर्वर भूमि हो । यसको साथसाथै युवाहरू राजनीतिक दल, नागरिक समाज र सञ्चार माध्यममार्फत रचनात्मक भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन् । उनीहरूको ऊर्जा र आदर्शवादितालाई सकारात्मक दिशामा लगाउन सकिएमा देशमा स्थिरता र विकासको वातावरण निर्माण हुनेछ ।
कृषि र ग्रामीण अर्थतन्त्रको परिवर्तन : नेपालको ठूलो जनसंख्या अझै पनि ग्रामीण क्षेत्रमा बसोबास गर्छ र कृषिमा निर्भर छ । तर, हाल कृषिलाई युवाहरूले अनुत्पादक र पिछडिएको व्यवसायको रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति छ । यसलाई परिवर्तन गर्न आवश्यक छ । आधुनिक कृषि प्रविधि, जैविक खेती, सिँचाइ प्रबन्धन, फलफूल र औषधीय बिरुवाको खेती, पशुपालन, मौसमी तथा गैर–मौसमी बाली उत्पादन, कृषि उत्पादनको प्रशोधन र मूल्यवर्धन (भ्याल्यू एडेड प्रोडक्ट्स) र कृषि उत्पादनहरूको विवरण (मार्केटिङ) जस्ता क्षेत्रहरूमा युवाहरूले ठूलो भूमिका खेल्न सक्छन् । कृषिलाई एग्रीबिजनेसमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ । वस्तुतः युवा किसानहरूले प्रविधि, इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालको प्रयोग गरी बजार सूचना प्राप्त गर्न, उत्पादन बजारमा पुर्याउन र आफ्नो उत्पादनको ब्रान्डिङ गर्न सक्छन् । यसले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई सशक्त बनाउँदै गरिबी घटाउन मद्दत गर्छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र वैश्विक अर्थतन्त्रसँग एकीकरण : वैश्वीकरणको युगमा कुनै पनि देश अलग–अलग रही आर्थिक प्रगति गर्न सक्दैन । तसर्थ राष्ट्रले आफ्नो भौगोलिक स्थिति, सांस्कृतिक सम्पदा र युवा श्रमशक्तिको फाइदा उठाउन आवश्यक छ । युवाहरू भाषा, प्रविधि, र सांस्कृतिक समझदारीमा सबल भएकाले उनीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, पर्यटन, विदेशी लगानी आकर्षण, र क्षेत्रीय सहयोग जस्ता क्षेत्रहरूमा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्न सक्छन् । साथै, विदेशमा रहेका नेपाली युवाहरू (डायस्पोरा) ले रेमिटेन्स मात्र पठाउँदैनन्, उनीहरूले ज्ञान, प्रविधि, र नेटवर्क (ज्ञान प्रवास) पनि पठाउन सक्छन् । उनीहरूले विदेशमा नेपाली उत्पादनहरूको बजार खोल्न, विदेशी लगानीलाई नेपालतर्फ आकर्षित गर्न, र देशको सकारात्मक छवि निर्माण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन् ।
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा हालको स्थितिमा मुलुकको आर्थिक समृद्धिको यात्रा युवाको काँधमा आइपरेको छ । मूलतः युवा केवल भविष्यको नेता मात्र नभएर, उनीहरू वर्तमानका चालक पनि हुन् । यद्यपि, युवाको ऊर्जाशक्ति, नवीनतम सोच र साहसलाई सही मार्गनिर्देशन गर्न सकिएमा नेपाल आफ्नो जनसांख्यिकीय लाभांशलाई सदुपयोग गर्दै एक समृद्ध, सक्षम र गरिबीमुक्त राष्ट्र बन्न सक्छ । अतः युवाको शक्तिमा निवेश नै देशको भविष्यमा निर्भर रहेको कुरामा कसैको पनि दुई मत नहोला । मुलुकभरीका सबै युवावर्ग एक साथ मिलेर आर्थिक स्तरका क्षमतालाई सकारात्मक तथा रचनात्मकतामा परिणत गर्न सकियो भने नेपाललाई आर्थिक समृद्धिको उचाइमा पुर्याउन सकिन्छ ।
