पछिल्लो समय नेपालमा बेरोजगारीको समस्या उच्चरुपमा बढिरहेको छ । युवा भविष्य, राष्ट्रिय विकासको दिशा र समाजको समग्र संरचनामा यसले गहिरो असर पारेको छ । यद्यपि बेरोजगारी कुनै एक कारणले मात्र सिर्जना भएको समस्या होइन । यो आर्थिक संरचना, राजनीतिक अस्थिरता, शैक्षिक कमजोरी, जनसाङ्ख्यिक परिवर्तन, प्रविधिगत रूपान्तरण र सामाजिक मूल्य–मान्यतासँग जोडिएको जटिल परिणाम हो । नेपाली समाजमा बेरोजगारी बढ्नुका धेरै कारणहरु रहेका छन् ।
राजनीतिक अस्थिरता र दीर्घकालीन योजनाको अभाव नेपालमा बेरोजगारी समस्या बढ्नुको मूल कारण हो । नेपालले लामो समयदेखि राजनीतिक स्थिरता अनुभव गर्न सकेको छैन । सरकारको निरन्तर परिवर्तन, नीतिगत अस्थिरता र दीर्घकालीन दृष्टिकोणको अभावले देशको आर्थिक क्षेत्र प्रभावित भएको छ । लगानीकर्ता चाहे आन्तरिक होस् वा बाह्य— यस वातावरणमा सुरक्षित महसुस गर्न सक्दैनन् । ठूला उद्योगमा आधारित प्रकल्प सुरु गर्नुपर्ने बेला वार्षिक बजेट नै समय पारित हुन नसक्ने स्थिति सिर्जना हुँदा रोजगारी सिर्जनाका अवसरहरू घट्दै जान्छन् । युवाशक्ति देशमै उपयोग गर्नसक्ने परियोजनाहरू राजनीतिक द्वन्द्व वा ढिलासुस्तीमा अड्किरहन्छन्, जसले उनीहरूलाई विदेशमुखी बनाउँछ ।
शिक्षा र श्रम बजारबीचको असन्तुलनले पनि नेपालमा प्रत्येक वर्ष बेरोजगारी बढिरहेको छ । नेपालको शिक्षा प्रणाली ज्ञान र डिग्री उत्पादनमा केन्द्रित छ, तर श्रम बजारको विश्लेषण र व्यावहारिक सीप विकासमा ध्यान कमी छ । विश्वविद्यालय तहदेखि माध्यमिक तहसम्म ‘रोजगारमुखी’ पाठ्यक्रमभन्दा ‘परीक्षामुखी’ पाठ्यक्रम धेरै देखिन्छ । बजारले चाहेको व्यावहारिक दक्षता— जस्तै प्राविधिक तालिम, उद्यम व्यवस्थापन, सूचना प्रविधि सीप, कृषि–आधारित आधुनिक प्रविधि—जस्ता क्षेत्रहरू पर्याप्त रूपमा पढाइँदैनन्। परिणामस्वरूप, हजारौँ विद्यार्थी डिग्री त लिन्छन्, तर उनीहरूलाई देशको श्रम बजारले खोजेको काम गर्न आवश्यक सीप हुन्छ नै । यसले ‘डिग्रीधारी बेरोजगार’ को संख्या वर्षैपिच्छे बढाइरहेको छ ।
औद्योगिक क्षेत्रको कमजोर अवस्थाले पनि बेरोजगारी समस्यालाई बढावा दिइरहेको छ । नेपालमा औद्योगिक विकास अत्यन्त न्यून दरमा छ । उद्योगहरू छन् तर पनि ऊर्जाको उच्च लागत, कानुनी प्रक्रियाको जटिलता, कर प्रणालीको अस्पष्टता र सरकारी निकायहरूमा विद्यमान ढिलासुस्तीका कारण ती उद्योगहरूले विस्तार गर्न सकिरहेका छैनन् । उत्पादन लागत महँगो भएकै कारण विदेशी वस्तुहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्ने अवस्था छ । औद्योगिक क्षेत्र कमजोर हुँदा स्वाभाविक रूपमा राम्रो तलब, नियमित काम र सीपमा आधारित रोजगारी सिर्जनाको सम्भावना घट्छ । युवाशक्ति कृषि र उद्योगमा आकर्षित हुन नसक्दा बेरोजगारी अझै बढ्दै गएको छ ।
वैदेशिक रोजगारीको लागि बढ्दो विदेश पलायन पनि बेरोजगारी समस्या बढ्नुको अर्को मूल कारण मध्ये एक हो । विदेश रोजगार नेपालमा बेरोजगारीको एउटा ‘दुई धारको तरबार’ जस्तै बनिसकेको छ । एकातिर यसले तत्कालीन आर्थिक राहत दिएको छ, तर अर्कोतिर घरेलु उत्पादन, उद्योग, कृषि, सेवा र सिर्जनात्मक क्षेत्रमा आवश्यक युवा श्रमशक्ति विदेश पलायन भइरहेको छ । देशमा कामको वातावरण कमजोर र कम तलबका कारण युवाहरूलाई विदेश जाँदा बढी उपयुक्त देखिन्छ। यसरी सीपयुक्त, ऊर्जाशील र उत्पादनशील जनशक्ति देश छाड्दै गएपछि देशमा उत्पादक क्षेत्रहरू फस्टाउन सक्दैनन्, जसले दीर्घकालीन रूपमा बेरोजगारी अझै गम्भीर बन्दै गएको छ ।
नेपाल पारम्परिक रूपमा कृषि प्रधान देश हो, तर आधुनिक कृषि प्रविधि, बजार व्यवस्था, भण्डारण प्रणाली, सिँचाइ सुविधा र सरकारी सहयोगको अभावले कृषि क्षेत्रमा उत्पादकता न्यून छ । बढ्दो सहरीकरण र युवाहरूको कृषि पेशाप्रति घट्दो आकर्षणले यो क्षेत्र श्रमशक्ति–विहीन बन्दै गएको छ । कृषि क्षेत्रमा आधुनिकरण नहुँदा युवा पुस्ताले कृषिलाई ‘रोजगारीको सम्भावना भएको पेशा’ भनेर स्वीकार गर्दैनन् । यसले कार्यबललाई अन्य क्षेत्रमा धकेल्दछ, तर अन्य क्षेत्रहरू पर्याप्त विकसित नभएकाले बेरोजगारी बढ्छ । अर्कोतर्फ प्रविधि र स्वचालनको प्रभावले पनि बेरोजगारी बढाइरहेको छ । विश्वभर प्रविधिको द्रुत विकासले धेरै परम्परागत रोजगारी घटाउँदै नयाँ प्रकारका रोजगारी सिर्जना गर्दैछ । तर, नेपालमा प्रविधिगत परिवर्तनलाई सम्हाल्ने संरचना अझै कमजोर छ । सूचना प्रविधि, अनलाइन व्यापार, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, स्वचालित प्रणाली आदि विषयमा दक्ष जनशक्ति उत्पादन कम छ । जसले विश्व बजारसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने क्षमतायुक्त रोजगारी सिर्जनामा अवरोध ल्याएको छ । कामहरू स्वचालित हुँदै जाँदा परम्परागत सीप मात्र भएका मानिसले काम पाउन कठिन भइ बेरोजगार बढ्दै गएको देखिन्छ ।
नेपालको आर्थिक वृद्धिदर दीर्घकालीन रूपमा स्थिर र उच्च स्तरमा पुग्न सकेको छैन । पर्यटन, निर्माण, कृषि, सेवा, उद्योग सबै क्षेत्रमा क्षमता भन्दा धेरै न्यून उपयोग भइरहेको छ । अर्थतन्त्र विस्तार नभएपछि रोजगारी सिर्जना पनि थोरै हुन्छ । एक देशको बेरोजगारी दर कम हुन आर्थिक वृद्धि र उत्पादनशील क्षेत्रहरूको तीव्र विस्तार अपरिहार्य हुन्छ । नेपालमा भने अर्थतन्त्र प्राकृतिक विपत्ति, राजनीतिक अस्थिरता, सीमित लगानी र कमजोर पूर्वाधारका कारण विस्तार हुन सकेको छैन । नैतिकता, सामाजिक मानसिकता र ‘सरकारी जागिर मोह’ले पनि पछिल्लो समय बेरोजगारी बढिरहेको छ । नेपाली समाजमा सरकारी जागिरलाई सुरक्षित, प्रतिष्ठित र दीर्घकालीन करियरको रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति छ । सरकारी जागिर सीमित छ, तर त्यहाँ आवेदन दिने संख्या हजारौँ हुन्छ । यसै मानसिकताले युवाहरूलाई निजी क्षेत्र, उद्यमशीलता, कृषि, प्राविधिक तालिम वा स्व–रोजगारतर्फ आकर्षित हुनबाट रोक्छ । फलस्वरूप, धेरै युवा आफ्नो सीप र क्षमताअनुसार स्वतन्त्र व्यवसाय वा स्टार्टअप सुरु गर्न डराउँछन्, जसले बेरोजगारीलाई दीर्घकालीन रूपमा बढाउँछ ।
नेपालमा बढिरहेको बेरोजगारी समस्याको जरा बहुआयामिक र गहिरो छ । यसले देशको आर्थिक भविष्य मात्र होइन, सामाजिक सम्बन्ध, राजनीतिक स्थिरता र सांस्कृतिक संरचनामा समेत गहिरो असर पारिरहेको छ । बेरोजगारी कम गर्नका लागि सरकारले दीर्घकालीन नीतिगत स्थिरता कायम गर्नु, उद्योग–व्यवसायका लागि सहज वातावरण बनाउनु, शिक्षा प्रणालीलाई रोजगारमुखी बनाउनु, कृषि आधुनिकीकरण, लगानी प्रबर्द्धन, उद्यमशीलता प्रोत्साहन तथा प्रविधि–आधारित सीप विकासमा ठोस पहल लिन जरुरी छ । त्यसैगरी, समाजले पनि कामको सम्मान गर्ने संस्कृति विकास गर्नुपर्छ । काम सानो कि ठूलो भन्ने दृष्टिकोणबाट हाम्रो समाज मुक्त हुनुपर्छ । अनि मात्र मुलुकको बढ्दो बेरोजगारीको समस्या केहीहदसम्म भए पनि कम हुन सक्छ ।
