सेयर बजारलाई सामान्यतया देशको आर्थिक मनोविज्ञानको ऐना मानिन्छ । अर्थतन्त्रप्रति लगानीकर्ताको विश्वास बढ्दा बजार उकालो लाग्छ, अनिश्चितता बढ्दा बजार ओरालो झर्छ । पछिल्लो समय नेपालको सेयर बजार परिसूचक नेप्से निरन्तर दबाबमा देखिएको छ । कारोबार रकम घट्दै गएको छ, लगानीकर्ताको मनोबल कमजोर बनेको छ, र बजारमा उत्साहको स्थानमा प्रतीक्षाको मनोदशा छाएको छ । विशेषगरी सरकारले केही ठूला सेयर लगानीकर्तामाथि सम्पत्ति शुद्धीकरणसम्बन्धी अनुसन्धान अघि बढाएपछि बजारमा थप त्रास सिर्जना भएको देखिन्छ । यही सन्दर्भमा एउटा प्रश्न उठ्न थालेको छ, आखिर सेयर बजारले बालेन शैलीको सरकारलाई किन पत्याउन सकेन ?
यहाँ ‘बालेन सरकार’ भन्नाले केवल कुनै एक व्यक्ति वा स्थानीय नेतृत्वमात्र होइन, पछिल्लो समय नेपाली राजनीतिमा उदाएको कडा प्रशासन, नियमको कठोर कार्यान्वयन, पुराना शक्ति संरचनामाथि हस्तक्षेप, र जनसमर्थनमा आधारित शासन शैलीलाई बुझ्न सकिन्छ । यो शैली सडक, फुटपाथ, अनियमित निर्माण वा सार्वजनिक अनुशासनमा लोकप्रिय देखिए पनि सेयर बजारजस्तो संवेदनशील वित्तीय क्षेत्रमा भने फरक प्रतिक्रिया देखिएको छ ।
नेपालको सेयर बजार न त केवल तथ्यांकले चल्छ, न त नाफाले मात्रै । यो मूलतः विश्वास, अपेक्षा र भविष्यको अनुमानमा चल्ने क्षेत्र हो । लगानीकर्ताले आज सेयर किन्ने निर्णय भोलिको सम्भावित प्रतिफलको आधारमा गर्छन् । त्यसैले बजारमा सरकारको सानो संकेतले पनि ठूलो असर पार्न सक्छ । जब सरकारले कुनै निश्चित समूहका ठूला लगानीकर्तामाथि अनुसन्धान सुरु गर्छ, त्यो कानुनी रूपमा उचित भए पनि बजारले त्यसलाई फरक तरिकाले बुझ्न सक्छ । बजारले यस्तो सन्देश ग्रहण गर्न सक्छ कि अब पुँजी बजारमाथि कडा हस्तक्षेप सुरु हुँदैछ, वा ठूलो लगानीकर्तालाई लक्षित गरेर सरकारले बजारलाई नियन्त्रण गर्न खोज्दैछ । त्यसले गर्दा साना लगानीकर्तामा पनि डर पैदा हुन्छ । नेपालको सन्दर्भमा अहिले यही भइरहेको देखिन्छ । ठूला लगानीकर्तामाथिको अनुसन्धानलाई धेरैले ‘बजार सफा गर्ने प्रयास’ भन्दा बढी ‘पुँजीमाथिको दबाब’ का रूपमा बुझेका छन् । परिणामस्वरूप बजारमा बिक्री दबाब बढेको छ ।
यदि सरकारले स्पष्ट रूपमा भन्थ्यो कि अनुसन्धान अवैध सम्पत्तिमाथि मात्र केन्द्रित हो, वैध लगानी सुरक्षित छ, र पुँजी बजारलाई दीर्घकालीन रूपमा मजबुत बनाइनेछ, भने सायद बजारको प्रतिक्रिया यति नकारात्मक हुँदैनथ्यो । तर नेपालमा धेरैजसो नीति घोषणामा एउटै समस्या देखिन्छ— उद्देश्य राम्रो हुन्छ, तर कार्यान्वयनको सन्देश कमजोर हुन्छ । सेयर बजारलाई नियम चाहिन्छ, तर त्यससँगै पूर्वानुमान गर्न सकिने वातावरण पनि चाहिन्छ । बजारलाई पारदर्शिता चाहिन्छ, तर त्यससँगै स्थिरता पनि चाहिन्छ । बजारलाई सुधार चाहिन्छ, तर त्यससँगै संवाद पनि चाहिन्छ । सरकारले जब संवादभन्दा कारबाहीलाई प्राथमिकता दिन्छ, बजारले त्यसलाई विश्वासको रूपमा होइन, जोखिमको रूपमा हेर्छ । कतिपयले सोच्न सक्छन् कि ठूला लगानीकर्तामाथि अनुसन्धान हुँदा साना लगानीकर्ताले खुसी हुनुपर्ने हो । तर व्यवहारमा त्यस्तो हुँदैन । नेपालको सेयर बजारमा साना लगानीकर्ता धेरै छन्, तर बजारको दिशा निर्धारणमा अझै पनि ठूला पुँजीकर्ताको भूमिका महत्वपूर्ण छ । जब ठूला लगानीकर्ता रक्षात्मक हुन्छन्, बजारमा तरलता घट्छ । जब कारोबार घट्छ, मूल्य घट्छ । जब मूल्य घट्छ, साना लगानीकर्ता झन् डराउँछन् । यसरी एउटा अनुसन्धानले केवल केही व्यक्तिलाई असर गर्दैन; यसले समग्र बजारको मनोविज्ञान बदल्न सक्छ। अहिले नेप्सेमा देखिएको गिरावट यही मनोवैज्ञानिक प्रभावको परिणाम पनि हो ।
विकसित देशहरूमा नियामक निकायले अनुसन्धान गर्दा बजारले त्यसलाई प्रणाली मजबुत बनाउने प्रक्रियाका रूपमा लिन्छ। तर नेपालमा पुँजी बजार अझै संस्थागत रूपमा परिपक्व भइसकेको छैन । हाम्रो बजारमा अझै पनि हल्लाले चल्ने गरेको छ । यस्तो अवस्थामा सरकारको कडा कदमलाई बजारले सकारात्मक सुधारको रूपमा होइन, नकारात्मक दबाबको रूपमा बुझ्ने सम्भावना बढी हुन्छ । बजारले सरकारलाई नपत्याउनुको मुख्य कारण मध्ये एक हो— विश्वासको पुल नबन्नु । सरकारले बजारलाई प्रायः ‘सट्टेबाजीको ठाउँ’ जस्तो हेर्ने प्रवृत्ति राखेको देखिन्छ । तर आधुनिक अर्थतन्त्रमा पुँजी बजार भनेको उद्योगलाई पुँजी जुटाउने माध्यम हो, बचतलाई लगानीमा रूपान्तरण गर्ने प्रणाली हो, आर्थिक वृद्धिको आधार हो, निजी क्षेत्र विस्तारको आधारशिला पनि हो । जब सरकारले बजारलाई साझेदारको रूपमा होइन, शंकाको दृष्टिले हेर्छ, बजारले पनि सरकारलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्दैन । ‘बालेन शैली’ को शासनले सार्वजनिक प्रशासनमा कडाइ, अनुशासन र प्रत्यक्ष हस्तक्षेपको नयाँ बहस जन्माएको छ । तर सेयर बजार भने सडक जस्तो होइन, यो संवेदनशील मनोविज्ञानले चल्ने क्षेत्र हो । यहाँ डोजरभन्दा संवाद, कारबाहीभन्दा विश्वास, र लोकप्रियताभन्दा नीतिगत स्थिरता बढी महत्वपूर्ण हुन्छ । सरकार यदि साँचो अर्थमा पुँजी बजार सुधार गर्न चाहन्छ भने केवल गलत प्रवृत्तिमाथि कारबाही गरेर पुग्दैन; वैध लगानीकर्ताको मन जित्न पनि सक्नुपर्छ ।
